توسعه و ارتقاء پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، تهدیدی برای ایران؟

رامین ندیمی


حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خاورمیانه طی چند سال اخیر و به دلایلی مانند تصمیمات دولت‌های باراک اوباما و دونالد ترامپ مانند خروج نیروها به‌سبب کاهش قابل توجه بودجه دفاعی و یا بروز شرایط حاد امنیتی منطقه‌ای (رویدادهایی ازقبیل: جنگ داخلی سوریه؛ ظهور گروه‌های تروریستی، مانند: داعش که توانسته بود بخش‌هایی از سوریه و عراق را به تصرف خود درآورد؛ سرد شدن روابط میان آنکارا و واشینگتن و تأثیر آن بر آینده وضعیت حضور نظامی آمریکا در این کشور؛ مقابله با آنچه نفوذ منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران به‌ویژه در سوریه و یمن خوانده می‌شود؛ و تصمیم ترامپ برای عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی از سوریه) دستخوش تغییر و تحول بسزایی شده است.
دراین‌راستا، ایالات متحده ناچار به جابه‌جایی نیروهای خود در منطقه و رها کردن شماری از پایگاه‌ها و قرارگاه‌های خود و درهمین‌حال، دراختیار گرفتن و توسعه دادن شمار دیگری از تأسیسات نظامی در خاورمیانه شده است. به‌سبب سیال بودن شرایط امنیتی منطقه و نیز شکل جدید مأموریت‌های نیروهای آمریکایی، تعداد قابل توجهی از این پایگاه‌ها و قرارگاه‌ها جنبه موقتی داشته‌اند و برای انجام عملیات نظارت، شناسایی و نیز آموزش نیروهای محلیِ مورد حمایت آمریکا ایجاد شده‌اند.
در این نوشتار، سعی بر آن است که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین این تأسیسات که درعین‌حال در فاصله نزدیک یا نه‌چندان دوری از جمهوری اسلامی ایران قرار دارند و اخیراً گسترش و ارتقا یافته‌اند بررسی شوند. برپایه اطلاعات منتشرشده، این تأسیسات می‌توانند دسترسی و عملیات نیروهای آمریکایی در سراسر منطقه را امکان‌پذیر یا تسهیل کنند. تلاش پنتاگون برای انعطاف‌پذیرتر ساختن عملیات نظامی خود در منطقه و نیز سیال بودن ماهیت تهدیدها، آمریکا را نیازمند جابه‌جایی مداوم نیروهایش کرده است. وضعیت حضور نیروهای‌ آمریکایی در عراق و شرق رود فرات در سوریه و پراکنده بودن موقعیت‌های حضور آنها در این نواحی موجب شده است که گاهی اوقات شناسایی آنچه پایگاه آمریکایی شناخته می‌شود دشوار جلوه کند. بسیاری از این تأسیسات مانند بنادر، فرودگاه‌ها و انبارها در ابتدا به‌عنوان زیرساخت‌های غیرنظامی و تجاری مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
قطر
قطر میزبان حدود ده هزار نیروی نظامی آمریکایی است که اغلب آنها در پایگاه هوایی العدید ـ بزرگ‌ترین تأسیسات نظامی ایالات متحده در منطقه ـ حضور دارند. این پایگاه در سال 1996 ساخته شد و از اواخر سال‌های دهه 1990 مورد توجه آمریکایی‌ها قرار گرفت. در سال 2003، این پایگاه همچنین به‌عنوان مقرّ منطقه‌ای فرماندهی مرکزی نیروهای مسلح ایالات متحده، سنتکام ، رهبری عملیات اشغال عراق را برعهده داشت. ظرفیت زیاد العدید به ایالات متحده امکان داد که نیروها و تجهیزات هوایی خود را جهت حمله به عراق در سال 2003 از پایگاه شاهزاده سلطان در عربستان سعودی به این پایگاه منتقل کند.
درحال‌حاضر، پایگاه العدید مرکز استقرار هواپیماهای بمب‌افکن B-52 و B-1B، هواپیماهای جنگنده، تانکرهای سوخت‌رسان، شناسایی و نیز حمل‌ونقل آمریکایی در منطقه خلیج‌فارس به‌شمار می‌آید. العدید همچنین یک مرکز فرماندهی مشترک عملیات هوایی در سراسر منطقه محسوب می‌شود و نقش اصلی را در نبرد هوایی پنتاگون برضد داعش در سوریه و عراق ایفا کرد.
اکنون آمریکا و قطر درحال صرف 8‌/‌1 میلیادر دلار برای بهبود و ارتقاء تأسیسات پایگاه العدید هستند. بخشی از این هزینه صرف احداث واحدهای مسکونی برای بیش از دویست پرسنل آمریکایی می‌شود. همچنین، چند قرارگاه فرماندهی نظامی، ساختمان‌های خدماتی به‌منظور ارائه پشتیبانی‌های امنیتی به پرسنل، انبارهای مهمات و تجهیزات، و نیز محل استقرار هواپیماهای نظامی به این تأسیسات واقع در 35 کیلومتری جنوب‌غربی دوحه اضافه خواهد شد. پروژه گسترش پایگاه العدید در چهارچوب تعهد قطر برای تعمیق روابط استراتژیک نظامی با آمریکا توصیف شده است. با اجرای توسعه العدید، این تأسیسات به فهرست پایگاه‌های دائمی آمریکا در خارج از این کشور اضافه می‌شود.
اردن
حضور نظامی ایالات متحده در اردن با ارتقا و پیشرفت عملیات نظامی برضد داعش گسترش یافته است. آمریکا از همکاری نزدیکی در عرصه نظامی با اردن برخوردار است و نیروی تفنگداران دریایی آمریکایی اخیراَ در رزمایش «ایگِر لایِن» در این کشور شرکت داشتند. پایگاه هوایی «موفق السلطی» یکی از مهم‌ترین تأسیسات نظامی آمریکایی در اردن است. اجرای طرح گسترش این پایگاه هوایی برای انجام بهتر عملیات ترکیبی هواپیماهای جنگنده، تهاجمی و حمل‌ونقل و پهپادهای مسلح بااهمیت است. این پروژه مفصل در راستای کلی سیاست دولت ترامپ برای خارج کردن نیروهای آمریکایی از سوریه به‌اجرا درمی‌آید. بخش جدید این تأسیسات اردنی به پشتیبانی غیرمستقیم از عملیات در سوریه کمک می‌کند.
براساس برخی گزارش‌ها، موفق السلطی جایگزینی برای پایگاه‌های عملیاتی دیگر در منطقه، به‌خصوص پایگاه‌ هوایی اینجرلیک ترکیه محسوب می‌شود که تداوم استفاده از آن به‌دلیل بروز تنش‌های سیاسی در روابط واشینگتن ـ آنکارا در سایه‌ای از ابهام قرار گرفته است. سردی روابط واشینگتن و آنکارا، به‌ویژه به‌دلایلی چون: تصمیم ترکیه برای خرید سامانه موشکی اس‌ـ400 از روسیه، افزایش ارتباطات آنکارا و مسکو، حمایت آمریکا از گروه‌های کرد در سوریه که از دیدگاه مقامات ترکیه تروریست به‌شمار می‌آیند و نیز ادامه اختلاف بر سر حضور فتح‌الله گولن در آمریکا بروز کرده است.
واحدهای مهندسی ارتش آمریکا هم‌اکنون درحال ساخت پناهگاه‌های هواپیما، باندهای اضافی و دیگر تأسیسات جنبی در موفق‌ السلطی هستند. ایالات متحده در سال 2018 بودجه‌ای به مبلغ 143 میلیون دلار برای ارتقا و توسعه این پایگاه اختصاص داده بود، آمریکایی‌ها از اواخر سال 2013 استفاده فعال خود از این پایگاه برای عملیات در منطقه را آغاز کردند. براساس گزارش‌ها، گروه هوایی اعزامی 407 نیروی هوایی آمریکا از این پایگاه اردنی استفاده می‌کند. براین‌پایه، حضور نیروی هوایی آمریکا در این تأسیسات افزایش می‌یابد و با توسعه باند جنوبی این پایگاه، امکانات برای استقرار هواپیماهای حمل‌ونقل مانند C-17 «گلابمستر ـ 3» ، C-5 «گَلِکسی» ، C-130 «هرکولس» ، واحدهای پشتیبانی هوایی از نیروهای عملیات ویژه مجهز به هواپیماهای دارای موتورهای ملخ‌دار متحرک از نوع CV-22B «اوسپری» ، و نیز هواپیماهای پشتیبانی هوایی نزدیک F-15، F-16 و A-10، شناسایی و جاسوسی، عملیات جستجو و نجات و هواپیماهای عملیات ویژه MC-130، جت‌های جنگنده رادارگریز F-22 «رپتور» ، جت‌های جنگنده FA-18C/D یگان هوایی تفنگداران دریایی، هواپیماهای تانکر KC-10 و نیز پهپادهای MQ-9 «ریپرز» آماده می‌شود. این طرح روشن می‌سازد که واشینگتن درپی توسعه و گسترش حضور خود در این پایگاه و تبدیل آن به سایت استراتژیک دائمی برای آمریکاست. به باور تحلیل‌گران، آماده‌سازی این تأسیسات در اردن برای دولت ترامپ که درپی خروج کامل نیروهای خود از سوریه است مهم تلقی می‌شود. ارتقا و بهسازی پایگاه «موفق السلطی» توانایی آمریکا را به‌منظور اجرای عملیات در بخش‌هایی از خاورمیانه، سوریه یا مکان‌های دیگر، برای سال‌های آتی تقویت می‌کند.
بحرین
حضور نظامی آمریکا در بحرین براساس توافقنامه‌های همکاری دفاعی امضاشده میان دو کشور در سال‌های 1971 و 1991 تحقق یافته است. بیش از هفت هزار پرسنل نظامی آمریکایی در بحرین مستقر هستند. بحرین میزبان پایگاه ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده است که وظیفه گشت‌زنی در آب‌های خلیج‌فارس و تنگه هرمز، خلیج‌ عمان، دریای سرخ و دریای عرب، کانال سوئز و تنگه باب‌المندب را برعهده دارد. اسکله بندرگاه خلیفه بن سلمان، در این مجموعه دارای قابلیت پهلوگیری ناوهای هواپیمابر آمریکایی نیز هست. ایالات متحده از ابتدای ایجاد این تأسیسات دو میلیارد دلار را صرف آماده‌سازی آن کرده است که 580 میلیون دلار آن بین سال‌های 2010 تا 2017 به‌منظور توسعه این پایگاه هزینه شده است.
آمریکایی‌ها همچنین از دو تأسیسات دیگر در بحرین، پایگاه هوایی «شیخ عیسی» و فرودگاه پایگاه دریایی «محرق» استفاده می‌کنند. پایگاه شیخ عیسی اخیراً با صرف 45 میلیون دلار ازسوی آمریکا ارتقا یافته و پذیرای جنگنده‌های FA-18 و هواپیماهای گشت دریایی P-3 است. پایگاه محرق نیز مقر واحد هوایی پنجاه‌وسوم نیروی دریایی آمریکا در منطقه محسوب می‌شود.
بریتانیا نیز با گشایش یک تأسیسات پشتیبانی دریایی در بحرین در آوریل 2018، نخستین پایگاه نظامی دائمی خود را در خاورمیانه و خلیج ‌فارس ظرف بیش از چهار دهه گذشته ایجاد کرد. این پایگاه به بریتانیا امکان می‌دهد که بر مسیرهای مهم کشتیرانی بین‌المللی نظارت کند. قرار است پانصد نفر از پرسنل نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا شامل: ملوانان، تفنگداران دریایی و هوانوردان در این تأسیسات در نزدیکی منامه مستقر شوند تا امنیت مسیرهای انتقال دریایی نفت و دیگر کالاها به مقصد اروپا را تضمین کنند. این تأسیسات بندری قابلیت ارائه خدمات به تمامی شناورهای نظامی بریتانیا ازجمله ناوهای هواپیمابر اچ‌ام‌اس کوئین الیزابت و اچ‌ام‌اس پرینس آو ولز را دارد.
امارات متحده عربی
آمریکا حدود پنج هزار نفر از پرسنل نظامی خود را در امارات متحده عربی مستقر کرده است. طی سال‌های اخیر، هواپیماهای آمریکایی مستقر در این کشور بخشی از مأموریت‌های رزمی در افغانستان را برعهده داشته‌اند. استفاده نیروهای آمریکایی از پایگاه هوایی «الدفره» تا سال 2017 علنی نشده بود. این پایگاه مقر تیپ هوایی اعزامی 380 شامل جنگنده‌های رادارگریز F-22، هواپیماهای تانکر KC-10 پهپادهای RQ-4 گلوبال هاوک ، هواپیماهای هشداردهنده زودهنگام هوایی E-3 سنتری و هواپیماهای شناسایی ـ جاسوسی U-2 دراگون لیدی به‌شمار می‌آید. برپایه ارزیابی‌ها، درحدود 3800 نیروی آمریکایی در الدفره مستقرند.
نیروی دریایی ایالات متحده نیز از تأسیسات بندر دارای آب‌های عمیق «جبل علی» با قابلیت پهلوگیری ناوهای هواپیمابر استفاده می‌کند. این نیرو همچنین امکان بهره‌گیری از تأسیسات پایگاه دریایی فجیره در خارج از خلیج ‏فارس و تنگه هرمز را دارد که درصورت بسته شدن این تنگه از اهمیت بسزایی برخوردار خواهد شد.
کویت
نظامیان آمریکایی براساس توافقنامه همکاری دفاعی سال 1991 در خاتمه جنگ نخست خلیج‌ فارس، امکان استقرار در پایگا‌ه‌های این کشور را یافتند. برپایه این توافق، کویت به‌ بزرگ‌ترین متحد غیرعضو ناتوی ایالات متحده تبدیل شد. از سال 2011، نیروهای آمریکایی در چهارچوب عملیات «سپر اسپارتان» در کویت مستقر شده‌اند. این مأموریت برای مقابله با تجاوزات منطقه‌ای و حفظ ثبات کشورهای آن طراحی شده است. درحال‌حاضر، ارتش آمریکا دارای حدود 2200 نظامی در کویت است. مهم‌ترین مراکز نظامی کویتی مورد استفاده نیروهای آمریکایی عبارت‌اند از: پایگاه هوایی «علی السالم» که پذیرای تیپ هوایی 386 حمل‌ونقل مجهز به هواپیماهای C-17 و C-130 است؛ کمپ اریفجان، که مقر سرفرماندهی نیروهای آمریکایی در کویت به‌شمار می‌آید؛ کمپ بوهرینگ ، که با هزینه 7‌/3 میلیون دلار در سال 2017 توسعه یافت؛ و کمپ پاتریوت ، که تأسیسات بندری است و ازسوی نیروی زمینی آمریکا برای بارگیری تجهیزات در شناورهای لجستیکی مورد استفاه قرار می‌گیرد.
عمان
ایالات متحده درصورت لزوم، امکان بهره‌برداری از تأسیسات نظامی عمان را براساس توافقنامه دسترسی امضاشده در سال‌های 1980 و 2010 یافته است. این قراردادها عمان را در زمره نخستین کشورهای خلیج‌ فارس قرار می‌دهد که با آمریکا در حوزه نظامی شراکت کردند. این تأسیسات عبارت‌اند از: پایگاه هوایی «مصیره» واقع در جزیره المصیره؛ فرودگاه بین‌المللی مسقط که بخشی از آن به‌عنوان پایگاه هوایی نیز استفاده می‌شود؛ پایگاه هوایی «ثمریت» با قابلیت انبار کردن تجهیزات، پایگاه هوایی «المصنع» که برای استفاده هواپیماهای حمل‌ونقل C-5 و C-130 طراحی شده است؛ بندر «دقم» که این اواخر شاهد گشایش یک تأسیسات تعمیر و نگهداری کشتی با همکاری بریتانیا بود. این تأسیسات همچنین قابلیت پشتیبانی از ناوهای هواپیمابر و زیردریایی‌های آمریکایی را دارد؛ و بندر «سلاله» که بزرگ‌ترین بندر عمان به‌شمار می‌آید و دارای تأسیسات لجستیکی است.
عراق
از هنگام خروج نیروهای آمریکایی از عراق در سال 2011، ایالات متحده تأسیسات دائمی را در این کشور دراختیار نداشت. با افزایش دوباره حضور نظامی آمریکا در عراق به‌منظور مقابله با گروه داعش، نظامیان آمریکایی در پایگاه هوایی «عین الاسد» در استان الانبار مستقر شدند. این پایگاه محل استقرار نیروی عملیاتی مستقل موسوم به «لایون» بوده است. پایگاه «القیاره» در استان نینوا و در نزدیکی شهر موصل نیز یکی دیگر از قرارگاه‌های مهم نیروهای آمریکایی در عراق به‌شمار می‌آید. این پایگاه محل استقرار واحدهای زمینی و توپخانه و نیز فرودگاه بالگردهای حمل‌ونقل است. بخشی از نیروهای آمریکایی همچنین در پایگاه‌های نظامی K-1 در پانزده کیلومتری شهر کرکوک مستقرند. علاوه‌براین، گزارش‌هایی درباره ساخت چند پایگاه جدید برای استقرار نیروهای آمریکایی خارج‌شده از سوریه در استان‌های اربیل (شهرستان شقلاوه در شصت کیلومتری مرزی ایران)، صلاح‌الدین و الانبار منتشر شده است.
جیبوتی
استقرار نیروهای آمریکایی در جیبوتی واقع در منطقه شاخ آفریقا از سال 2003 و با عقد توافقی اولیه برای دسترسی به فرودگاه و تأسیسات بندری قرارگاه «لمونیه» آغاز شد. از آن هنگام، جیبوتی میزبان یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های رزمی ایالات متحده در آفریقاست. پایگاه لمونیه در ابتدا فقط در اختیار ارتش فرانسه قرار داشت. این تأسیسات اکنون محل استقرار چهار هزار نظامی آمریکایی به‌شمار می‌آید که وظیفه اصلی آنها مبارزه با گروه تروریستی الشباب در سومالی ذکر شده است. درهمین‌حال، برپایه اطلاعات منتشرشده، نیروهای آمریکایی از این تأسیسات برای به پرواز درآوردن پهپادهای شناسایی ـ رزمی در آسمان یمن و نیز انجام عملیات ویژه در خاک این کشور استفاده می‌کنند.
جمع‌بندی
اغلب کارشناسان و تحلیل‌گران علل حضور نظامی ایالات متحده در منطقه خاورمیانه را در موارد زیر می‌دانند: 1. تضمین امنیت منابع نفت و گاز، 2. تضمین امنیت رژیم صهیونیستی، و 3. مقابله با تهدیدات متوجه منافع واشینگتن. باوجوداین، مقامات دولت ترامپ اذعان دارند که یکی از اصلی‌ترین مأموریت‌های اغلب تأسیسات نظامی آمریکا در خاورمیانه، تحت‌نظر گرفتن فعالیت‌های دفاعی و منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران است. آنها در این مورد به‌ویژه به آنچه فعالیت‌های موشکی، «حضور نظامی ایران در سوریه»، و «کمک تسلیحاتی ایران به حوثی‌ها در یمن» می‌خوانند اشاره می‌کنند. اگرچه نمی‌توان هدف از توسعه و ارتقاء تعدادی از پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه را فقط مقابله نظامی با جمهوری اسلامی ایران دانست، مسلماً تحت‌نظر قرار دادن ایران و حفظ امکانات واکنش مؤثر نظامی در نزدیکی این کشور یکی از مهم‌ترین دلایل چنین اقداماتی ازسوی واشینگتن بوده است.
تداوم این حضور نظامی می‌تواند به دولت ترامپ کمک کند که ضمن نشان دادن پشتیبانی‌اش از متحدان منطقه‌ای خود، نیرویی مؤثر در منطقه خاورمیانه و خلیج ‌فارس برای بروز وضعیتی خاص ـ مانند: به‌اجرا درآوردن تهدید ایران به بستن تنگه هرمز در شرایطی که تهران نتواند به صدور نفت خود ادامه دهد ـ داشته باشد.