انتخابات ارمنستان و پیامدهایش بر روابط با ایران

حسین عسگریان



روز 9 دسامبر (18 آذر) انتخابات پارلمانی زودهنگام در ارمنستان برگزار شد. در این انتخابات، «ائتلاف قدم من» (به رهبری نیکول پاشینیان) اکثریت قاطع آرا را به‌دست آورد. درمجموع، در این انتخابات، یازده نیروی سیاسی به شکل نُه حزب و دو ائتلاف شرکت داشتند. «ائتلاف قدم من» (به رهبری نیکول پاشینیان، کفیل نخست‌وزیری)، توانست با کسب 88 کرسی از 132 کرسی پارلمان بعد از سال‌ها به حاکمیت حزب جمهوری‌خواه در این کشور پایان دهد. نکته قابل تأمل در انتخابات اخیر مجلس ملی ارمنستان این است که حزب جمهوری‌خواه که حزب حاکم گذشته و حزب مخالف کنونی دولت ایروان قلمداد می‌شود، برای نخستین‌بار در تاریخ ارمنستان پس از استقلال در سال 1991، به مجلس ملی این کشور راه نیافت.
اعضای حزب حاکم جمهوری خواه که نزدیک به بیست سال قدرت را دراختیار داشتند آراء زیر پنج درصد را کسب کردند. در ارمنستان، هر حزب نیازمند دست‌کم پنج درصد آرا برای ورود به پارلمان است. با این نتایج، نیکول پاشینیان امکان نخست‌وزیری دوباره در ارمنستان را یافته است.
زمینه‌ها و ریشه‌های اصلی اعتراضات ماه آوریل و مه 2018 و برگزاری انتخابات زودهنگام
ریشه اعتراضات مه 2018 را می‌توان به‌نوعی در تحولات سه سال اخیر یعنی از سال 2015 به این سو جستجو کرد. در سال 2015، با پیشنهاد سرژ سرکیسیان، رئیس‌جمهور وقت ارمنستان، رفراندومی درجهت تغییر ساختار نظام سیاسی ازطریق اصلاح قانون اساسی و تبدیل نظام ریاستی به نظام پارلمانی انجام گرفت که با رأی مثبت مردم این کشور به این تغییرات، اصلاح موردنظر صورت پذیرفت. سرکیسیان پیشتر اعلام کرده بود به‌دنبال به‌دست آوردن جایگاه نخست‌وزیری نیست. اگرچه حزب حاکم متعلق به وی یعنی حزب جمهوری‌خواه ارمنستان توانسته بود در انتخابات پارلمانی آوریل 2017 پیروز رقابت‌های انتخاباتی شود، به‌دنبال نامزدی وی برای تصدی پست نخست‌وزیری این کشور در آوریل 2018 و تصاحب این پست اعتراضات در این کشور شدت گرفت و وی مجبور به استعفا از نخست‌وزیری ارمنستان شد و راه برای رسیدن نیکول پاشینیان در مقام نخست‌وزیر این کشور هموار گردید.
دراین‌میان، مسائلی همچون انباشت مطالبات و نارضایتی‌های بخش بزرگی از مردم ارمنستان ازجمله نسل جوان آن در پیوند با مسائل جاری در این کشور همچون بیکاری و فقر در این کشور بهانه‌ای به دست مخالفان و یا به بیانی دیگر، روشنفکران و دگراندیشان ارمنی داد تا بتوانند از این فضا برای به‌وجود آوردن موجی از اعتراضات استفاده کنند و فردی همچون پاشینیان رهبری مخالفان را در دست بگیرد و به مقام نخست‌وزیری این کشور برسد.
پاشینیان اگرچه در هفته‌های آغازین حکومتش درباره این موضوع سخن گفته بود که تصمیم ندارد انتخابات زودهنگام برگزار کند، با تداوم فعالیت‌هایش به‌عنوان رئیس دولت و برخوردهایی که با ساختار قدیمی و لابی‌های موجود در داخل حاکمیت ایروان داشت درنهایت، کشور را به‌سوی یک انتخابات زودهنگام پیش برد تا با مجلسی یکدست‌تر امکان تحکم بهتری بر ساختار حاکمیت داشته باشد و تحولات و اصلاحاتی را که در سر دارد با قدرت بیشتری پیگیری کند.
موقعیت و اهمیت ارمنستان برای ایران
کشور ارمنستان واقع در منطقه قفقاز جنوبی و قرارگرفته در نواحی پیرامونی شمال‌غربی ایران به پایتختی شهر ایروان است. این کشور از شمال با جمهوری گرجستان، از شرق با جمهوری آذربایجان، از غرب با کشور ترکیه و از جنوب با ایران و نخجوان هم‌مرز است. بنا بر آخرین سرشماری‌ها، جمعیت این کشور نزدیک به سه میلیون نفر است و هفت میلیون ارمنی نیز در خارج از مرزهای آن و در مناطق مختلفی همچون، ایران، روسیه، اروپا و آمریکا زندگی می‌کنند. در سال‌های اخیر، رفت‌وآمد ایرانیان به این کشور در قالب سفرهای توریستی به اضافه ساکن بودن بخش بزرگی از جمعیت ارامنه در داخل کشور و همچنین اهمیت تاریخی این کشور برای ایران نشان از این مسئله دارد که اهمیت ارمنستان برای جمهوری اسلامی ایران، اهمیت تاریخی، پیوسته و دائمی است.
بااین‌حال، اگرچه روابط میان تهران و ایروان در برهه‌های مختلف زمانی پس از استقلال ارمنستان از نظر سیاسی نزدیک و گرم بوده است، علی‌رغم موقعیت همسایگی ارمنستان و قرار گرفتن آن در محیط پیرامونی، روابط ایران با این کشور در حوزه اقتصاد بسیار ضعیف است؛ برای مثال، حجم روابط اقتصادی تهران و ایروان سالیانه 250 میلیون دلار است که حجم عمده‌ای از آن مرتبط با حوزه‌ انرژی و انتقال برق است. اگر همین تبادلات نیز وجود نداشته باشد، دیگر چیزی از رقم موردنظر باقی نخواهد ماند.
نخست‌وزیری پاشینیان و روابط با ایران
به‌دنبال برگزاری انتخابات در ارمنستان، ایران ضمن استقبال از این موضوع اظهار امیدواری کرد که روابط میان دو کشور افزایش یابد.
به چند دلیل روی‌کار آمدن پاشینیان ازطریق تحولی که خود انقلاب رنگی می‌نامد باعث کمرنگ شدن روابط ایران و ارمنستان نخواهد شد: اول از همه، ابراز تمایل وی به ادامه رابطه با ایران قابل ذکر است. پاشینیان قبل از این اتفاقات و تحولات سیاسی، طی دو دوره نماینده مجلس در ارمنستان و عضو گروه دوستی ـ پارلمانی ایران و ارمنستان بود و در سفر سال گذشتۀ رئیس مجلس ارمنستان به ایران نیز در ترکیب هیئت بود. علاقه‌مندی وی به روابط ایران و ارمنستان از دوره نمایندگی مجلس مشخص بوده است. وی در جریان مبارزات انتخاباتی خود نیز بارها با اشاره به روابط سطح بالای ایروان ـ تهران و لزوم انجام هر اقدامی برای حفظ آن اعلام کرده است که هیچ مشکلی در روابط ایران و ارمنستان وجود ندارد. در سال میلادی جاری، توافقنامه موقت ایجاد منطقه آزاد تجاری به مدت سه سال میان ایران و کشور‌های عضو اتحادیه اوراسیا به امضا رسید. پاشینیان با استقبال از این توافق، ایران را شریک بسیار مهمی برای ارمنستان دانسته و اظهار داشته است که روابط همسایگی خوب میان دو کشور به توسعه بیشتر روابط میان ایران و اتحادیه اوراسیا کمک خواهد کرد؛ دلیل دوم اینکه جریانات سیاسی داخلی ارمنستان از بهبود همکاری میان دو کشور استقبال می‌کنند.
جریانات سیاسی داخلی ارمنستان به سه گروه اصلی ملی‌گرا، روس‌گرا و غرب‌گرا تقسیم‌بندی می‌شوند. دو جریان روس‌گرایان و غرب‌گرایان در ارمنستان حداقل و به‌ظاهر باید در این کشور مواضع ملی‌گرایانه اتخاذ کنند؛ زیرا می‌دانند توسط جریانات اصلی ملی‌گرایانه در این کشور حذف خواهند شد. جریانات در ارمنستان اگر اعلام ملی‌گرایی نکنند نمی‌توانند ادامه حیات داشته باشند. ملی‌گرایان ارمنستان با توجه به بسته بودن مرزهای ارمنستان از طرف ترکیه و جمهوری آذربایجان بر این ‌باورند که ارمنستان باید به روابط خود با جمهوری اسلامی ایران ادامه دهد و نمی‌تواند مرز 35 کیلومتری خود با ایران را مسدود کند و تحت هر وضعیتی اعتقاد دارند که باید با ایران کار کنند. روس‌گرایان تابع فرمان و دستورات مسکو هستند و بسط یا کاهش روابط با ایران از طرف ایروان تابعی است از دیدگاه‌های روسیه.
حتی اگر فرض بر این انگاشته شود که انقلاب رنگی و روی‌کار آمدن پاشینیان سبب کمرنگ شدن روابط تهران و ایروان خواهد شد، باید به این نکته توجه کرد که ارمنستان با مشکلات فراوان داخلی و اقتصادی مواجه است؛ لذا به‌نظر نمی‌رسد به‌زودی خواهان تغییرات در سیاست خارجی خود باشد. اگرچه نتایج این انتخابات باعث می‌شود چهره‌های میانه‌رو و به‌نسبت مستقل فرصت بیشتری برای اقدام علیه روس‌گرایان داشته باشند، همچنان ارکان و ساختارهای اداری و سیاسی کشور در اختیار بوروکراسی سابق قرار دارد. لذا پاشینیان مسیر دشواری برای تغییرات ساختاری دارد. نخست‌وزیر جدید در ابتدا تصمیم دارد که موقعیت خود را در داخل ارمنستان تحکیم و تثبیت کند. تا زمان تثبیت اوضاع پاشینیان به‌دنبال حساس کردن روسیه و ایران درقبال ارمنستان نیست و نگاه وی به ایران و همکاری با جمهوری اسلامی ایران منفی نخواهد بود. ارمنی‌ها همواره با ایران و روسیه دوست بوده و عمده اعتراضات در ارمنستان هم بیشتر بر سر مشکلات داخلی و نه سیاست خارجی بوده است.
اما این مسئله یعنی جدی بودن حفظ روابط با ایران و حتی با روسیه از جانب ارمنستان سبب نخواهد شد که از برخی تغییرات به‌وجودآمده در ارمنستان در چند ماه اخیر که می‌تواند مقدمه‌ای برای برخی تغییرات در جهت‌گیری‌های سیاست خارجی آن کشور باشد غافل شد.
از زمان روی‌کار آمدن پاشینیان، تماس‌های افرادی همچون اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و تلاش چندین‌ساله این کشور برای کاهش تنش با این کشور؛ تماس میان وی با الهام علی‌اف بر سر توافق ایجاد خطوط تماس میان نیروهای مسلح میان دو کشور در منطقه قره‌باغ؛ ابراز تمایل پاکستان برای به‌رسمیت شناختن این کشور، آن‌هم پس از 27 سال و البته پیام تبریک پادشاه و ولیعهد سعودی به رئیس‌جمهور ارمنستان به مناسبت سالروز استقلال این کشور، آن‌هم علی‌رغم نداشتن روابط سیاسی و دیپلماتیک به یکدیگر موضوعاتی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند؛ چنین تحولاتی نشان از این دارد که ارمنستان می‌تواند در آینده موقعیت خود را فارغ از روابط صرف با ایران و روسیه بهبود بخشد.
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
ارمنستان با توجه به شرایط ضعیف اقتصادی نیازمند سرمایه‌گذاری خارجی است. براین‌اساس، روی آوردن به گزینه غرب درجهت انجام سرمایه‌گذاری مسئله‌ای جدی است. دراین‌میان، آنکارا علی‌رغم نداشتن روابطی سیاسی و تنش روابط با ارمنستان، روابطی جدی در حوزه همکاری‌های اقتصادی با ایروان دارد. روسیه و مسئله اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز به‌دلیل ضعف این اتحادیه نمی‌توانند راهگشای بحران‌های اقتصادی ارمنستان باشند. بااین‌حال، محدودیت‌های این کشور و شرایط خاص جغرافیایی و ژئوپلیتیک آن سبب شده است که ارمنستان ادامه همکاری با ایران و روسیه را ضمن رابطه با مجموعه غرب حفظ کند.
درواقع، فرقی نمی‌کند سرکیسیانِ روس‌گرا بر سر کار باشد و یا پاشینیانِ غرب‌گرا. به‌صورتی کلی، سرفصل سیاست خارجی ارمنستان ادامه دادن به روابط و همکاری‌ها با جمهوری اسلامی ایران است. به‌نظر می‌رسد تا تثبیت روند حال حاضر در ارمنستان، رویکرد این کشور درقبال محیط پیرامونی و درقبال روسیه و ایران محتاطانه است.