خروج قطر از اوپک: علل و پیامدها

حسین عسگریان
1 دی 97


سعد شریده الکعبی، وزیر انرژی قطر، در روز 3 دسامبر (12 آذر 1397) در جریان نشست مطبوعاتی در دوحه از تصمیم دوحه برای خروج از اوپک خبر داد. این مقام قطری بدون هیچ اشاره‌ای به پس‌زمینه سیاسی این تصمیم اضافه کرد که تصمیم دوحه برای خروج از اوپک، هیچ ربطی به تحریم‌های اعمال‌شده ازسوی عربستان سعودی و متحدانش از زمان قطع روابط قطر با این کشورها در سال ۲۰۱۷ ندارد و صرفاً تصمیم «استراتژیک و فنی» بوده و این کشور قصد دارد در حوزه گاز تمرکز کند. در متن حاضر، علل و آثار خروج قطر از اوپک بررسی شده است.
علل خروج قطر از اوپک
قطر در سال ۲۰۱۷ با تولید روزی ششصد هزار بشکه نفت خام، 85‌/‌1 درصد سهم اوپک، جزو کوچک‌ترین تولیدکننده‌های اوپک بوده است. براساس این شاخص، قطر در جایگاه 11 در اوپک و 25 در جهان قرار دارد.
اما همان‌طور که مقامات این کشور می‌گویند، نقطه قوت قطر در ذخایر عظیم گاز طبیعی و صادرات آن است. این کشور با ذخایر ۲۴ هزار میلیارد مترمکعب گاز، دوازده درصد کل ذخایر جهانی را تأمین می‌کند و بعد از روسیه با 25 درصد و ایران با هفده درصد، بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد. هفتاد درصد درآمد دولت قطر، شصت درصد تولید ناخالص داخلی (GDP) و همچنین 85 درصد درآمدهای صادراتی آن از گاز است. پس اظهارات مقامات قطری مبنی‌بر تمرکز بر بخش گاز دور از حقیقت نیست؛ اما جدا از این امر به دلایل زیر می‌توان خروج قطر از اوپک را مورد توجه قرار داد:
تنش با عربستان و امارات: خواست قطر برای استقلال در خلیج ‌فارس برای فهم خروج آنها از اوپک حیاتی است. دوحه ظاهراً اوپک را به‌سبب خصومت جاری طولانی با کشورهای همسایه یعنی امارات و عربستان به‌عنوان اعضای اصلی اوپک ترک کرده است. براین‌اساس، می‌توان این تصمیم قطر را در سایه تنش گسترده در روابطش با عربستان و امارات و جنگ رسانه‌های فزاینده میان این دو درنظر گرفت؛ آن‌هم در شرایطی که به‌دلیل بحران به‌وجودآمده پس از قتل جمال خاشقجی، روزنامه‌نگار منتقد سعودی، فشار بین‌المللی بر عربستان افزایش یافته و موقعیت حکومت این کشور متزلزل شده است.
به‌عبارتی، پس از بالا گرفتن اختلافات میان عربستان و متحدانش با قطر که در سال 2017 منجربه وضع تحریم‌هایی علیه دوحه شد، طبیعی است که حالا قطر بخواهد از سازمانی که عربستان اثرگذاری بالایی در آن دارد خارج شود؛ ضمن اینکه دولت ترامپ بعد از اینکه با محاصره قطر همراهی کرد، حالا خواستار این است که ریاض و ابوظبی عقب‌نشینی کنند. ظاهراً آخرین حرکت قطر در راستای ترغیب آمریکا به فشار بیشتر به این دو کشور نیز قابل توجه است.
رهایی از سیاست‌های نفتی عربستان: از زمان بروز بحران دیپلماتیک میان امارات، بحرین، عربستان و مصر با قطر، این کشور به‌طور فزاینده در بوروکراسی اوپک به‌حاشیه رفته است. از حدود یک‌ سال قبل، قطر را به جلسات هماهنگی میان کشورهای حوزه خلیج فارس که قبل از هر جلسه اوپک برگزار می‌شود راه نداده‌اند. اگرچه قطر فقط ششصد هزار بشکه نفت در روز تولید می‌کند و اوپک توان جبران این میزان تولید را دارد، خروج قطر این پیام را به این چهار کشور می‌رساند که قطر نه‌تنها سیاست خارجی مستقل‌تر، بلکه سیاست انرژی مستقل‌تری را نیز می‌خواهد.
تمرکز بر اوپک گازی: تمرکز بر اوپک گازی به‌جای اوپک نفتی می‌تواند یکی از دلایل قطر برای خروج از اوپک باشد. با توجه به اهمیت اِل‌اِن‌جی در صنعت گاز و جایگاه قطر در این حوزه، تمرکز بر اوپک گازی می‌تواند کمک به این کشور در رقابت با دیگر رقبا ازجمله استرالیا باشد که بخش مهمی از بازار چین را در اختیار دارد؛ ضمن اینکه قطر تلاش دارد سهم خود را در بازار جهانی ارتقا دهد و بر وابستگی اروپا را به گاز خود بیفزاید. برهمین‌اساس است که با وجود قرار داشتن در محاصره اقتصادی عربستان و امارات، قطر صادرات گاز طبیعی خود را به این کشورها قطع نکرده و نیازهای آنها را تأمین کرده است؛ لذا این کشور برای تمرکز بر بخش گاز دلایل محکمی دارد.
زیرسؤال رفتن ماهیت اوپک توسط آمریکا و روسیه: در تصویر بزرگ‌تری، خروج قطر از اوپک را می‌توان به‌سبب تلاش‌ها و تحریکات آمریکا و روسیه درجهت اثرگذاری، تضعیف و یا حتی فروپاشی این سازمان دانست. دراین‌میان، قطر احساس می‌کند که سه کشور بر بازار انرژی و قیمت کنونی آن سیطره دارند؛ یعنی آمریکا، عربستان و روسیه که این باعث کاهش نقش اوپک شده است. آمریکا سال‌هاست که خواهان تضعیف اوپک است. دراین‌میان، خروج اعضا به‌خصوص اعضای قدیمی از این سازمان و سست شدن پایه‌های اتحاد میان سایر اعضا، راه‌حل خوبی برای آمریکایی‌ها به‌نظر می‌رسد.
اما ازطرف‌دیگر، روسیه نیز یکی از بازیگرانی است که در راستای منافع نفتی خود عمل می‌کند؛ به‌همین‌جهت، مسکو در سال‌های اخیر به سمت‌وسوی اثرگذاری بر این سازمان ازطریق توافق با عربستان برای مدیریت بازار نفت پیش رفته است. همگرایی عربستان و روسیه در مدیریت بازار نفت، خود از کارکرد اوپک کاسته و بر بی‌اعتمادی و سرخوردگی در داخل اوپک دامن زده است. درمجموع، با توجه به اثرگذاری بازیگران خارج از اوپک بر تصمیم‌گیری‌های این سازمان و تلاش آنها برای تضعیفش، چندان دور از انتظار نیست که بازیگرانی همچون عراق و کویت ـ که از تصمیم‌گیری‌های این سازمان ناراضی هستند ـ نیز گزینه خروج از سازمان را انتخاب کنند.
آثار خروج قطر از اوپک
تأثیر بر حجم تولید نفت: با توجه به حجم تولید نفت قطر، خروج این کشور اثر قابل ‌توجهی بر قیمت نفت نخواهد گذاشت. جایگاه قطر در این حوزه اندک اما مهم است. شاید بتوان گفت این موضوع در کوتاه‌مدت، اندکی بار روانی در این حوزه ایجاد خواهد کرد که قابل توجه نخواهد بود.
ایجاد شکاف در اوپک: خروج دوحه از اوپک بیشتر اقدامی نمادین به‌نظر می‌رسد و این سازمان را ـ که دیگر اعضایش مثل عربستان، ایران و روسیه چندان توافقی با یکدیگر درباره میزان تولید نفت ندارند ـ بیش از گذشته ضعیف خواهد کرد. تصمیم قطر می‌تواند نفوذ اوپک را کمتر کند. خروج قطر توان عربستان را برای حفظ وحدت در اوپک تحلیل خواهد برد و عربستان را به تغییر روش‌های هدایت اوپک حداقل برای حفظ گروه تولیدکنندگان کوچک مجبور خواهد کرد.
نقشه راه خروج برای دیگران
در سال‌های اخیر، رویه‌های حاکم بر اوپک به‌گونه‌ای است که خود تولیدکنندگان کوچک مثل قطر را به خروج از این سازمان مجبور می‌کند؛ زیرا انقلاب شیل، آمریکا را به بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت تبدیل کرده و از قدرت بازار اوپک کاسته است. این سازمان هم‌اکنون جز با همکاری با روسیه خود را برای اثرگذاری بر قیمت نفت کوچک می‌بیند. دراین‌میان، کشورهای کوچکی شبیه قطر که فقط ششصد هزار بشکه نفت در روز تولید می‌کنند، دیگر اهمیت چندانی ندارند.
امروزه عربستان و روسیه اوپک را اداره می‌کنند. به‌طور رسمی، اوپک براساس اجماع تصمیم‌گیری می‌کند؛ اما عربستان همیشه بیشترین وزن را در تصمیم‌گیری‌های اوپک داشته است. با اضافه شدن روسیه، این دو فضای کمتری را برای بقیه اعضا باز گذاشته‌اند. اینکه هژمونی عربستان و روسیه باعث خروج تولیدکنندگان کوچک‌تر خواهد شد باید گفت که تصمیم قطر برای خروج از اوپک بیشتر سیاسی بوده است تا نفتی؛ اما تولیدکنندگان کوچک قطعاً نفوذ خود را در ترتیبات اخیر اوپک به‌علاوه دیگر تولیدکنندگان ازدست داده‌اند.
این اقدام قطر می‌تواند توسط کشورهای دیگر نیز تکرار شود که دراین‌صورت، کنترل اوپک بر عرضه و تقاضای نفت و همچنین اجماع‌سازی میان بازیگران نفتی نیز کاهش خواهد یافت؛ زیرا کشورهایی که از اوپک خارج شوند الزامی برای اجرای تصمیم‌های این سازمان درخصوص کنترل میزان تولید و صادرات نفت نخواهند داشت.
جمع‌بندی
به گفته سعد کعبی، وزیر انرژی قطر، خروج از اوپک با هدف سر‌مایه‌گذاری هرچه بیشتر در حوزه گازی انجام می‌شود و همین جمله زنگ خطری برای ایران است. ایران دارای میدان گازی مشترک با قطر است و تلاش قطر برای سرمایه‌گذاری در این بخش، همزمان با تحریم‌های آمریکا علیه ایران انجام می‌شود که به خروج شرکت‌های اروپایی از ایران منجر شده است. ایران به این زودی‌ها نمی‌تواند برای این میدان گازی مشترک کاری کند؛ اما قطر تا همین جای کار، 5‌/‌2 برابر ایران از میدان گازی پارس جنوبی یا «گنبد شمالی» برداشت گاز داشته است. اگر عزم قطر برای تمرکز فعالیت در بخش گاز جدی باشد و با توجه به اینکه ایران دارای بزرگ‌ترین ذخایر گاز دنیاست و بخشی از این ذخایر با قطر مشترک است، بحث اوپک گازی به رهبری قطر مورد مهمی است که ایران باید تبعات آن را درنظر بگیرد. مطمئناً این امر فضای ایران را برای وارد شدن به حوزه ال‌ان‌جی محدود می‌سازد. پس یکی از مباحث مورد توجه، بحث آینده جایگاه ایران در صنعت گاز است که باید به رهبری دیگران تن دهد.
در حوزه نفت، اگرچه خروج قطر می‌تواند در کوتاه‌مدت این ابزار را به ایران بدهد که بر عربستان فشار آورد و موضع طیف مخالف تسلط عربستان را تقویت کند، در بلندمدت، تضعیف اوپک را که ازسوی آمریکا دنبال می‌شود می‌توان در راستای تضعیف ایران ارزیابی کرد. در همین زمینه، حضور برایان هوک در نشست اوپک نیز با هدف پایین آوردن جایگاه و دستور کارهای ایران در بازار نفت ارزیابی شده است.