تیغ دولبه بندر چابهار؛ آیا چابهار رقابت میان هند و چین را تشدید خواهد کرد؟

دلیله رحیمی آشتیانی
1 دی 97


بندر چابهار و گوادر شاید برای همه ایرانیان و تمام مردم پاکستان نام‌آشنا نباشند. چابهار شاید تصویری از یک بندر کوچکِ تنها را در شرقی‌ترین گوشه جنوبی ایران در ذهن‌ها متبادر سازد. تصور مردم پاکستان از گوادر نیز شاید چیزی بیش از یک بندر کوچک ماهیگیری نباشد. اما این تصورات تا زمانی صحت داشت که این دو بندر نظر قدرت‌های بزرگ و البته رقبای منطقه‌ای یعنی چین و هند را به‌ خود جلب نکرده بودند. حالا این دو بندر می‌خواهند نقطه اتصال دو قدرت بزرگ به اهداف طرح‌های توسعه‌‌ای‌شان شوند. گوادر و چابهار دو بندر کوچک ماهیگیریِ سال‌های گذشته با فاصله 104 کیلومتر ازهم، این روزها با حضور ابرقدرت‌های اقتصادی به دو رقیب مهم اقتصادی تبدیل می‌شوند. دراین‌میان، مهم‌ترین دغدغه برای ایران این است که با وجود شرایط موجود چگونه باید سیاست‌های خود را درپیش بگیرد تا منافع خود را از این بندر راهبردی تأمین کند.
رقابت استراتژیک عمدتاً اقتصادی و نظامی هند و چین در سال‌های گذشته، روزبه‌روز درحال گسترش است. در این صحنه، دورنمای راهبردی چین به‌مثابه قدرت نوظهور که در گذشته زمین‌محور بود تغییر کرد و اکنون پکن درصدد توسعه مسیرهای آبی است و توجه بیشتری به حوزه دریا دارد. یکی از تلاش‌های چین برای توسعه نفوذ خود در آب‌ها این است که دسترسی دریایی را در اقیانوس هند و جنوب آسیا افزایش دهد؛ به‌این‌منظور، چین راهبرد «رشته مروارید» را تعریف کرده است. درواقع، رشته مروارید زنجیره‌ای از تأسیسات تجاری و پایگاه‌های نظامی چین در امتداد خطوط مواصلات دریایی این کشور است که از هنگ‌کنگ شروع می‌شود و تا بندر سودان در دریای سرخ ادامه می‌یابد.
چین با شراکت پاکستان در بندر گوادر عزم آن دارد که هند را دور بزند؛ ازسوی‌دیگر، هند نیز با همکاری ایران و افغانستان در بندر چابهار با چین مقابله می‌کند و مسیر جدیدی را برای دسترسی به آسیای میانه و قفقاز درنظر می‌گیرد. هند نگران از قدرت‌یابی و نفوذ چین، ضمن فاصله گرفتن از سیاست سنتی خود تلاش دارد با اتخاذ سیاست خارجی جامع و چندجانبه، جای پای خود را در دریاها محکم کند. در سطحی گسترده‌تر، هند درمقابل راهبرد رشته مروارید چین در اقیانوس هند، رشته ویژه خود را تدارک دیده است که بندر چابهار، بندر دُقُم (عمان)، جزیره اَسامپشن (کشورجزیره‌ای سیشل)، جزیره آگالِگا ( کشور جزیره‌ای موریس)، و جزایر اندامان و نیکوبار (بخشی از هند در خلیج بنگال، غرب سواحل میانمار) را شامل می‌شود.
با نگرش دقیق به پیچیدگی و درهم‌تنیدگی اهداف و مواضع بازیگران، این شائبه مطرح می‌شود که بندر چابهار می‌تواند عاملی برای بالا بردن تنش میان هند و چین باشد. اگرچه محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران، در یکی از سفرهای خود به پاکستان از دولت این کشور و چین دعوت کرد که به پروژه توسعه بندر چابهار بپیوندند، چین هنوز به پیشنهاد مشارکت و سرمایه‌گذاری در چابهار پاسخ روشنی نداده است. پذیرفتن این پیشنهاد ازسوی پکن، توسعه چابهار را تسریع خواهد کرد؛ اما مشارکت چین در پروژه چابهار به هر سهم و میزانی که باشد، از فرصت راهبردی هند برای بهره‌وری و سرمایه‌گذاری در این بندر می‌کاهد. به‌عبارت‌دیگر، هرگونه حضور چین در چابهار، حتی اگر در اداره این بندر هم سهیم نباشد، می‌تواند موقعیت هند را در این بندر سست کند.
توصیه و نتیجه‌گیری
اکنون هند و چین در اقیانوس هند، در رقابتی تنگاتنگ کنش‌ها، ساختارهای تأسیسی و پایگاه‌های یکدیگر را در خطوط مواصلات دریایی به‌دقت زیرنظر دارند و هر دو برآن‌اند که حضور و نفوذ خود را بیش‌ازپیش تقویت کنند. دراین‌میان، هرگونه حادثه‌ای که بتواند موقعیت رقیب را در بندر موردنظر آن سست و خدشه‌دار کند ممکن است ازسوی طرف دیگر مورد حمایت قرار گیرد. حادثه تروریستی چابهار در این چهارچوب قابل بررسی است. نباید دور از نظر داشت که وقوع حادثه تروریستی در چابهار با هر نیت و توسط هر گروهی، درنهایت می‌تواند به نفع چین تمام شود؛ زیرا دست برتر این کشور را در ثبات‌سازی در بندر رقیب یعنی گوادر نشان می‌دهد و می‌تواند ادامه نقل و انتقالات تجاری را از مسیر بندر چابهار با شک و تردید روبه‌رو کند.
این مسئله در کنار تمایل اندک این کشور به سرمایه‌گذاری و مشارکت در بندر چابهار قابل توجیه است؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود ایران به فعالیت خود با هند در بندر چابهار ادامه دهد. معافیت این بندر از تحریم‌های ایالات متحده آمریکا فرصت مناسبی را برای توسعه مناطق جنوب‌شرقی ایران فراهم کرده است که ایران با تأمین کامل ثبات و امنیت منطقه باید آن را مغتنم شمارد. اگرچه به باور عده‌ای، هدف ایالات متحده آمریکا از اعطای معافیت به ایران فقط تأمین منافع هند و افغانستان بوده ‌است، دراین‌صورت نیز نیاز هند و افغانستان به ایران دست برتر را برای چانه‌زنی بر سر منافع به ایران خواهد داد.
هند و چین در چهارچوب رقابت استراتژیک خود می‌خواهند نیرو‌ی دریایی‌شان را به «نیروی راهبردی آب‌ها» تبدیل کنند؛ کارشناسان نظامی نیز تحقق این امر را ممکن می‌دانند. درهرصورت، پهنه گسترده اقیانوس هند به میدانی جدی برای رقابت‌‌های استراتژیک هند و چین تبدیل شده است که البته موفقیت بندر چابهار می‌تواند این رقابت‌ها را تشدید کند.