ارتش فضایی، از رؤیا تا واقعیت

محمدرضا محمدی
24 آذر 97


استفاده از نظام دفاعی جدید ایالات متحده که به «دفاع فضایی» موسوم است، از سال‌های جنگ سرد، به‌خصوص از زمان اوج‌گیری رقابت‌های فضایی بین شوروی و آمریکا همواره مطرح بوده است؛ اما طی سالیان گذشته و با پیشرفت‌های تکنولوژی، آمریکا تلاش‌های جدیدی را برای دستیابی به این سیستم در دستور کار قرار داده است. سؤال این است که دستیابی به این سازِکار و عملی‌سازی آن تا چه حد امکان‌پذیر است و اساساً چرا آمریکا می‌کوشد به این سامانه نظامی فوق‌پیشرفته دست یابد.
از زمان روی‌کار آمدن دونالد ترامپ، دولت این کشور توجه ویژه‌ای به راه‌اندازی سیستم موسوم به «ارتش فضایی» داشته است. البته ایده راه‌اندازی این سازِکار دفاعی به دهه شصت میلادی بازمی‌گردد. در آن زمان، عملی‌سازی این طرح، بیشتر به یک رؤیا می‌ماند؛ اما به‌نظر می‌رسد طی سال‌های گذشته با سرمایه‌گذاری‌های گسترده، عملی‌سازی این سیستم به واقعیت نزدیک‌تر شده است. ایده این سیستم به بیان ساده، استقرار موشک در ایستگاه‌های فضایی برای مورد اصابت قرار دادن اهداف تهدیدآمیز از خارج از جوّ زمین است.
مایک پنس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در سخنرانی خود در پنتاگون، نیروی فضایی ایالات متحده را ایده‌ای توصیف کرد که زمان عملی شدنش فرا رسیده است. پنس اضافه کرد: ایالات متحده به‌زودی اقدامات لازم را برای ابلاغ توصیه‌ها به دستگاه‌های ذی‌ربط با هدف ایجاد نیروی فضایی ایالات متحده تا سال 2020 انجام خواهد داد. دراین‌راستا، به گفته «اسپیس نیوز» حدود 2220 سرباز فعال، نیروهای کارکشته و غیرنظامیان متخصص در علوم هوا ـ فضا، هسته اولیه نیروهای فضایی ایالات متحده را در سال 2017 تشکیل دادند، که مقرّ آن در ردستون آلاباما است. هدف از ایجاد این شاخه نظامی در درجه اول، ایجاد ظرفیت بالای دفاع فضایی و مبارزه با تهدیدات بین‌المللی‌ِ متوجهِ ایالات متحده است.
نکته قابل توجه درمورد «نظام دفاع فضایی» این است که تا عبور از چالش‌های مهندسی و طراحی آن، همچنین ایجاد این سازِکار و عملیاتی کردن آن، راه بسیار طولانی‌ای باقی مانده است. نکته دوم این است که ایجاد چنین سیستمی، اگر از مرحله طراحی هم عبور کند، هزینه سرسام‌آوری خواهد داشت که بعید به‌نظر می‌رسد چنین بودجه‌ای در کوتاه‌مدت در اختیار وزارت دفاع ایالات متحده قرار بگیرد. این درحالی‌ است که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، 3 دسامبر با اشاره به رقابت‌های تسلیحاتی کشورش با رقبای نظامی ـ سیاسی ایالات متحده، از قصدش برای توقف این رقابت‌ها خبر داد؛ اما منتقدان می‌گویند که نیروی فضایی با هزینه‌های سرسام‌آور، اصولاً ضرورت چندانی برای شکل‌گیری ندارد.
گذشته از آنکه اطلاع دقیقی از چگونگی عملی‌سازی این طرح به‌لحاظ علمی و تئوریک و برآورد هزینه‌های آن وجود ندارد، اینکه اساساً به ایجاد این ارتش خارج از جوّ زمین نیازی هست یا خیر، جای بحث زیادی دارد. این درحالی است که طرفداران آن بر این باورند که تعادل قدرت فضایی طی دهه گذشته، به نفع روسیه و چین تغییر یافته است و ایالات متحده باید برای بازگرداندن استیلای خود بر فضا، که پس از فروپاشی شوروی بلامنازع مانده بود، دست به انقلابی در این عرصه بزند، و طرح ارتش فضایی می‌تواند در این زمینه کارساز باشد.
اگرچه به گفته وب سایت آمریکایی «دیفنس» ساختار نهایی نیروی فضایی هنوز نامشخص است، سیاستمداران آمریکایی درتلاش‌اند که با تبلیغات گسترده، از این طرح مبهم و شاید در آینده نزدیک غیرعملی، در راستای تهدید کشورهای مختلف ازجمله ایران، روسیه، چین استفاده کنند.
دراین‌راستا، اندیشکده آمریکایی هریتیج در تحلیل چهارمین نشست شورای ملی فضایی آمریکا آورده است که این کشور به‌واسطه گستردگی تهدیدات قدرت‌های موشکی یعنی روسیه، چین، ایران و کره ‌شمالی نیازمند ایجاد یک سرویس جدید نظامی یعنی ارتش فضایی است. مایک پنس در چهارمین نشست این شورا، شش توصیه را برای شکل‌گیری این نیرو بیان داشته است: ایجاد فرماندهی عملیات واحد، که این امر فرماندهی عملیات فضایی را به سطح فرماندهی عملیات ویژه آمریکا ارتقا خواهد داد؛ ایجاد سازمان جدیدی با عنوان آژانس توسعه فضایی که توسعه قابلیت‌های فضایی را تسریع خواهد کرد؛ تحول در سازِکار بوروکراتیک، به‌گونه‌ای که مسیر جدید و چابکی را برای تکنولوژی فضایی ارائه ‌دهد؛ و اصلاح قوانین جاری مرتبط با فضا برای پاسخگویی به تهدیدات فضایی، بررسی و تجدیدنظر در مراجع قانونی مرتبط با به‌کارگیری نیروهای فضایی؛ زیرا بهره‌گیری از نیروهای آمریکایی براساس معاهدات و قوانین بین‌المللی و داخلی نیازمند این است که از مسالمت‌آمیز بودن و چالش‌برانگیز نبودن آن براساس قوانین اطمینان حاصل شود. گفتنی است همه موارد ذکرشده باید در قانون اختیارات دفاع ملی بعدی آمریکا گنجانده شود.
اما به باور بسیاری کارشناسان، این طرح برای انهدام موشک‌های میانبرد عملکرد مناسبی نخواهد داشت. دراین‌راستا، اندیشکده آمریکایی مطالعات راهبردی و بین‌الملل در گزارشی، فناوری فضایی ارتش آمریکا را برای مقابله با موشک‌های بالستیک بررسی کرده و توضیح داده است که فناوری سیستم شناسایی و انهدام فضایی که در راستای مقابله با موشک‌های بالستیک توسط موشک‌های کوچک با انرژی جنبشی و شتاب زیاد در دستور کار ارتش آمریکا قرار گرفته بود، برای رهگیری موشک‌هایی را که ازسوی روسیه، چین و ایران شلیک می‌شوند قابلیت ندارد.
دراین‌میان، واضح است که ایجاد سامانه دفاعی فضایی‌ای که سال‌هاست در دستور کار مقامات آمریکایی قرار دارد و همواره کانون تبلیغات گسترده این کشور بوده است، تا عملیاتی شدن راه طولانی‌ای درپیش دارد. گذشته از مباحث علمی و ابهامات گسترده درمورد سازکار این سیستم و چالش‌های عملیاتی این طرح، هزینه‌های بسیار بالا، که درمورد همه پروژه‌های فضایی وجود دارد، امکان عملیاتی شدن این طرح را بسیار کاهش داده است و به‌نظر می‌رسد ایالات متحده صرفاً درتلاش است که با استفاده از تبلیغات گسترده، توانایی فضایی خود را بزرگ‌نمایی کند.