خروج آمریکا از پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد (آی‌اِن‌اف): علل و پیامدها

حسین عسگریان


دونالد ترامپ در روز 20 اکتبر، با اعلام این موضوع که کشورش قصد دارد از پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد (آی‌اِن‌اف) خارج شود، بار دیگر نظرها را به‌سوی خود جلب کرد. شاید موارد متعدد خروج یکجانبه ایالات متحده تحت زعامت ترامپ از معاهدات بین‌المللی، از برجام گرفته تا میثاق تغییرات اقلیمی پاریس، رویه جدید واشینگتن را برای ناظران جا انداخته باشد؛ اما این‌بار سؤالاتی اساسی در این زمینه وجود دارد: هدف ترامپ از این اقدام چیست و پیامدهای چنین اقدامی چه خواهد بود؟
پیشینه
پس از آنکه در سال 1985، میخائیل گورباچف به‌ مقام دبیر‌کلی حزب کمونیست شوروی سابق انتخاب شد، مذاکرات برای حصول پیمانی درخصوص تحدید تسلیحات موشکی میان‌برد پیشرفت کرد. در پاییز 1986، گورباچف طرحی را بیان کرد که براساس آن، نوعی موازنه بین موشک‌های اس‌اس‌ـ20 شوروی و موشک‌های مستقرشده ناتو در اروپا برقرار می‌شد. آمریکا از این پیشنهاد استقبال کرد و در سال 1986، دامنه مذاکرات به تمام موشک‌های آمریکا و شوروی در سراسر جهان گسترش یافت.
با این اوصاف، گورباچف و ریگان حرکت به‌سوی انعقاد پیمانی برای محدودسازی موشک‌های میان‌برد دو طرف را آغاز کردند که سرانجام در 8 دسامبر 1987 به پیمان موسوم به «آی‌اِن‌اف» انجامید. پیمان مزبور، که از اول ژانویه 1988 اجرایی شد، ایالات متحده و اتحاد شوروی را از داشتن، آزمایش کردن و مستقر کردن موشک‌های کروز و بالستیک زمین‌پایه با بُرد بین 500 تا 5500 کیلومتر (300 تا 3400 مایل) منع می‌کند.
آمریکا در طول چهار سال گذشته، بارها روسیه را به نقض پیمان منع موشک‌های میان‌برد متهم کرده است. اعلام نقض این پیمان از سوی روسیه توسط دولت اوباما در سال ۲۰۱۴ و برای اولین‌بار در گزارش پایبندی به پیمان‌های وزارت خارجه آمریکا آورده شد. آمریکا مدعی است روسیه با استفاده از سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی درصدد ارعاب و ترساندن کشورهای عضو شوروی سابق است که روابط نزدیکی را با کشورهای غربی شکل داده‌اند.
واشینگتن بر این باور است که روسیه برخلاف تعهداتش در پیمان «‌آی‌اِن‌اف»، درحال ساخت و توسعه سیستم موشکی زمینی است که به این کشور امکان می‌دهد در کوتاه‌ترین زمان، اروپا را هدف حمله اتمی قرار دهد. درمقابل، مسکو ضمن رد این اتهام مدعی شد که این آمریکایی‌ها هستند که پیمان «آی‌اِن‌اف» را با استقرار سکوهای پرتاب «ام‌کا41» در رومانی و لهستان در چهارچوب استقرار سامانه‌های ضدموشکی زیرپا گذاشته‌اند؛ چون این سکوهای پرتاب قادر به حمل و پرتاب انواع موشک‌های بالستیک و کروز هستند.

دلایل دوجانبه و چندجانبه خروج آمریکا از آی‌اِن‌اف
تقویت توان هسته‌ای و اعمال فشار بر روسیه برای کاهش آزمایش‌های موشکی و تولید سلاح‌های فوق‌مدرن: ترامپ از زمان روی‌کار آمدن، استراتژی مدرنیزه کردن زرادخانه هسته‌ای کاملاً تهاجمی خود را پیگیری، و آمادگی‌اش را برای ازسرگیری رقابت تسلیحاتی با روسیه اعلام کرده است. آمریکا هم‌اکنون در چهارچوب دکترین هسته‌ای جدید خود درصدد ساخت تسلیحات هسته‌ای جدید است تا بتواند جلوی هرگونه تهاجم احتمالی متعارف روسیه را در صحنه اروپا بگیرد یا اینکه درصورت بروز درگیری دوجانبه، اهداف نظامی روسیه را هدف قرار دهد. براین‌اساس، این کشور درپی بهانه‌ای برای خروج از پیمان تسلیحات هسته‌ای با روسیه به‌منظور دنبال کردن این استراتژی است.

دلیل نظامی ـ تسلیحاتی: شعار اصلی ترامپ در انتخابات «قدرتمند کردن مجدد آمریکا» بود و یکی از ستون‌های اصلی این شعار توجه خاصی بود که او به گسترش زرادخانه هسته‌ای آمریکا و نوسازی آن داشت. اوباما رییس جمهور وقت آمریکا بودجه ویژه‌ای را به گسترش و تقویت زرادخانه آمریکا اختصاص دهد که شامل بازسازی بمب‌های با ظرفیت تخریب بسیار بالا هم می‌شود؛ به‌عبارتی، ترامپ می‌خواهد از مسئولیت این پیمان خلاص شود و به توسعه موشک‌های بالستیک جدید با بردهای بیشتر اقدام کند. جدا از این امر، این اقدام آمریکا واکنشی به بحث نوسازی نیروهای نظامی روسیه و تولید تسلیحات پیشرفته و فوق‌مدرن توسط این کشور است، به‌خصوص با رونمایی از تسلیحات پیشرفته و پیچیده روسیه توسط پوتین در سال گذشته که به هراس آمریکا از تغییر موازنه دامن زده است.
با نگاهی به رویکرد دولت کنونی آمریکا به رهبری جمهوری‌خواهان و بخشی از بدنه نومحافظه‌کاران درقبال چین و نگرانی درباره آن باید گفت یکی از دلایل مهم آمریکا برای خروج از پیمان موردنظر، نگرانی‌ کلی‌تر آن درقبال توانمندی‌های رو به گسترش چین در ابعاد مختلف قدرت ملی، چه در ابعاد نرم‌افزاری و چه در ابعاد سخت‌افزاری است که اکنون با تهدیدات اخیر، ابعاد رقابت میان طرفین در حوزه‌های سخت‌افزاری و به‌خصوص نظامی و امنیتی پررنگ‌تر خواهد شد.
دلیل اقتصادی: به‌جز بحث تلاش برای مدرنیزه کردن زرادخانه آمریکا و مقابله با سیاست نوسازی نظامی ـ تسلیحاتی روسیه، ترامپ با اعلام خروج، نیم‌نگاهی به فواید اقتصادی خروج از این پیمان دارد. آمریکا بزرگ‌ترین صادرکننده تسلیحات در دنیاست و اگر مسابقه تسلیحاتی تقویت شود، درآمدش از این منبع بیشتر می‌شود. تصمیم ترامپ برای خارج شدن از معاهده منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد به معنای بازگشت به دوران مسابقه تسلیحاتی با هدف سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری وزارت دفاع آمریکا در بازار کار و صنایع تسلیحاتی‌اش و نیز ایجاد بازدارندگی نظامی در برابر روسیه است.
دلایل سیاسی: از دیگر دلایل آمریکا برای خروج از این پیمان می‌توان به اعمال فشار به روسیه به‌سبب مذاکرات تمدید معاهده استارت جدید و نیز سیاست‌های حمایتی‌اش درقبال ایران وکره شمالی اشاره کرد. براین‌اساس، می‌توان گفت تهدیدات آمریکا درباره خارج شدن از معاهده سال 1987 یک مانور تاکتیکی است تا درصورت آغاز مذاکره مجدد درباره این معاهده یا تمدید معاهده استارت در سال 2021 دست برتر را در مذاکرات داشته باشد.
درمورد قضیه حمایت روسیه از ایران نیز با توجه به اینکه دور جدید تحریم‌های نفتی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز شده است، به‌ نظر می‌رسد مقامات آمریکایی درصدد هستند روسیه را هم برای اجرای این تحریم‌ها به سمت خود بکشانند. علاوه‌براین، ایران به‌عنوان یکی از کشورهای توانمند در تولید موشک‌های میان‌برد مطرح است که این خود می‌تواند عاملی برای آمریکا باشد تا درصدد تدوین معیارهای جدید به‌منظور محدودسازی تولید این تسلیحات برآید. نکته مهم دیگر اینکه با تهدید به خروج آمریکا از این پیمان، آمریکا می‌تواند از این موضوع برای تحت فشار قرار دادن اتحادیه اروپا در بحث هسته‌ای ایران استفاده کند.
در همین زمینه می‌توان به تلاش ایالات متحده برای جلب حمایت روسیه از استراتژی خود درقبال کره شمالی نیز اشاره کرد. آمریکا روسیه را به نقض تحریم‌های این کشور متهم کرده و از مسکو خواسته است که برای پیشرفت روند خلع سلاح هسته‌ای در شبه‌جزیره کره، به این تحریم‌ها پایبند باشد.

تبعات خروج آمریکا از این پیمان
شکست نظام بازدارندگی هسته‌ای: درصورت قطعی شدن تصمیم ترامپ، این‌طور به‌نظر می‌رسد که پیمان ادامه کاهش تسلیحات راهبردی «استارت-3» که اعتبار آن در سال 2021 به اتمام می‌رسد ازمیان خواهد رفت. همچنین تهدید جدید آمریکا علیه روسیه، به‌طور حتم واکنش شدید روس‌ها را به همراه خواهد داشت و مسکو نیز مسیر اعمال فشار و تهدید نظامی جدید را در مقابل کشورهای همجوار خود که پایگاه‌های نظامی آمریکا در آنها واقع شده‌اند درپیش خواهد گرفت؛ درنتیجه، تهدیدات و ناامنی در سطح جهان و نگرانی‌های بین‌المللی از امکان وقوع رقابت تسلیحاتی بزرگ میان قدرت‌ها که بر‌هم‌زننده ثبات و امنیت جهانی خواهد بود افزایش خواهد یافت.
ایجاد ابهام در روابط امنیتی ـ نظامی اروپا: خروج آمریکا از پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان‌برد، اروپا را در مقابل مسائل پیچیده قرار می‌دهد. آنچه حتمی به‌نظر می‌رسد این است که درصورت عملی شدن وعده ترامپ، روس‌ها سیاست تهاجمی را درقبال کشورهای اروپایی اتخاذ خواهند کرد و تلاش این کشور برای توسعه سلاح‌های هسته‌‌ای به‌ویژه زیردریایی‌های هسته‌ای، با هدف تهدید، محدوده سرزمینی آمریکا را توسعه خواهد داد. این درحالی است که در اروپا، میل چندانی به آغاز رقابت تسلیحاتی دیگر با روسیه وجود ندارد و همه کشورهای اروپایی هم تمایل ندارند دوباره سیستم‌های موشکی آمریکایی را در خاک خود پذیرا باشند.
تحت تأثیر قرار دادن آینده نظامی ـ امنیتی چین: خروج احتمالی آمریکا از این پیمان پیامدهای زیر را برای چین خواهد داشت: بازتر شدن دست آمریکا برای اقدامات قدرت‌افکنانه خود در مناطق پیرامونی چین؛ ایجاد فشار بیشتر بر چین در مناطق دریای چین شرقی و دریای چین جنوبی؛ آغاز فرایندی جدید از فروش تسلیحات متعارف به متحدان خود در این مناطق؛ و تشدید حمایت نظامی از تایوان.
جمع‌بندی
اقدامات غیرقابل پیش‌بینی و بی‌ثبات‌ساز ترامپ در دوره ریاست‌جمهوری‌اش باعث شده است که خروج از پیمان‌های بین‌المللی و اعلام جنگ تجاری علیه دوستان و دشمنان با تعجب زیاد همراه نشود. دراین‌میان، اما به‌نظر می‌رسد خروج آمریکا از آی‌اِن‌اف می‌تواند زمینه‌ای برای طرح بسیاری از مسائل نظامی ـ‏ امنیتی،‏ سیاسی و اقتصادی باشد؛ برای مثال، در ابعاد ساختاری، چندجانبه و دوجانبه، مناسبات بین‌المللی و منطقه‌ای قدرت‌های بزرگ را تحت تأثیر قرار دهد. دراین‌میان، شاید خروج آمریکا شروع عصر جدیدی در رقابت راهبردی این کشور با روسیه و شاید مهم‌تر با چین در منطقه آسیا و اقیانوسیه باشد. جدا از این مباحث کلان، آمریکا تلاش دارد از هر موضوعی برای اعمال فشار بر روسیه در زمینه ایران استفاده کند؛ ضمن اینکه ایران نیز در نقش یکی از کشورهای توانمند در تولید موشک‌های میان‌برد مطرح است که این خود می‌تواند عاملی برای آمریکا باشد تا درصدد تدوین معیارهای جدید برای محدودسازی تولید این تسلیحات برآید.
درمورد اروپا نیز آنها با نزدیکی به آمریکا، خواستار چتر حمایتی هسته‌ای نوین و فراتر از ناتو خواهند شد. شاید این درخواست زمینه همراهی بیشتر اروپا با نظم‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مدنظر آمریکا را فراهم کند. دراین‌میان، رها کردن برجام و همراهی در اعمال فشار هرچه بیشتر بر ایران می‌تواند بخشی از این خواسته باشد؛ به‌عبارتی، آمریکا با تهدید به خروج از این پیمان می‌تواند از این موضوع برای تحت فشار قرار دادن اروپا در بحث هسته‌ای ایران استفاده کند.