چین و خروج احتمالی آمریکا از آی‌اِن‌اف

احسان صادقی چیمه


دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در 20 اکتبر 2018، روسیه را به نقض تعهدات این کشور درقبال پیمان آی‌اِن‌اف متهم و تهدید کرد که آمریکا را از این پیمان مهم کنترل تسلیحات و عدم اشاعه خارج خواهد کرد. وی در ادامه تهدیدات خود درقبال خروج از این پیمان، به چین نیز اشاره کرد؛ کشوری که درحال‌حاضر، در این پیمان مهم کنترل تسلیحاتی حضور ندارد. جان بولتون، مشاور امنیت ملی کاخ سفید نیز در سفر خود به روسیه، اقدام احتمالی آمریکا برای خروج از این پیمان را واکنشی در مقابل بازیگری همچون چین دانست.
چین و جنگ سرد میان آمریکا و شوروی
در ابتدا باید گفت این پیمان موافقتنامه‌ای است میان دو کشور آمریکا و روسیه که در سال 1987 میان رونالد ریگان، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، و میخائیل گورباچف، دبیرکل وقت حزب کمونیست شوروی به امضا رسید و همان‌طور که پیش از این نیز ذکر شد، چین عضوی از این موافقتنامه محسوب نمی‌شود. غیبت چین در این موافقتنامه دوجانبه راهبردی در حوزه کنترل تسلیحات در دوران جنگ سرد را می‌توان بازتابی از ساختار دوقطبی نظام بین‌الملل در آن دوره دانست. چین از سال 1972 و پس از سفر ریچارد نیکسون به این کشور و دیدار با مائو، به عنصری تأثیرگذار و عاملی موازنه‌بخش در راهبرد آمریکا به‌منظور مهار شوروی تبدیل شد. چین در دوران جنگ سرد و به‌خصوص دوران رهبری مائو، اگرچه به قدرتی نظامی، چه در ابعاد متعارف و چه در ابعاد نامتعارف تبدیل شده بود، نگرانی‌ راهبردی برای آمریکا محسوب نمی‌شد.
باید گفت که از سال 1972، شاهد برقراری روابط استراتژیک میان دو کشور آمریکا و چین بوده‌ایم که درطول دوره‌های مختلف و البته با پایان یافتن جنگ سرد و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در طیفی از مناسبات ژئوپلیتیکی درنوسان بوده است؛ طیفی که در یک سر آن همکاری و در سر دیگرش رقابت قرار داشته است.

رویکرد دولت کنونی آمریکا به چین
اکنون با نگاهی به رویکرد دولت کنونی آمریکا به رهبری جمهوری‌خواهان و بخشی از بدنه نومحافظه‌کاران درقبال مسئله چین و نگرانی درباره این مسئله باید گفت علت تهدیدات اخیر آمریکا مبنی‌بر خروج احتمالی از پیمان موردنظر فقط جزئی از نگرانی‌ کلی‌تر آمریکا درقبال توانمندی‌های رو به گسترش چین در ابعاد مختلف قدرت ملی چه در ابعاد نرم‌افزاری و چه در ابعاد سخت‌افزاری است که اکنون با تهدیدات اخیر، ابعاد رقابت میان طرفین در حوزه‌های سخت‌افزاری و به‌خصوص نظامی و امنیتی پررنگ‌تر خواهد شد.
از نگاه نومحافظه‌کاران و فردی همچون جان بولتون، مشاور امنیت ملی کاخ سفید، التزام آمریکا به پیمان‌ها و موافقتنامه‌های بین‌المللی در حوزه‌های مختلف، مانعی جدی و محدودکننده در مقابل منافع ملی آمریکا و اقدامات قدرت‌افکنانه این کشور محسوب می‌گردد. پیمان موردنظر یعنی «آی‌اِن‌اف» و خروج احتمالی آمریکا از آن نیز در این چهارچوب قابل تفسیر است.
واقعیت این است که چین در دهه‌ اخیر، همزمان با پیشرفت‌های اقتصادی خود توانسته است توانمندی‌های نظامی‌اش را در حوزه‌های متعارف و نامتعارف و یا نامتقارن ارتقا دهد و در طرف مقابل، اکنون آمریکا بر این باور است که در زمان التزام این کشور و حتی روسیه به پیمان آی‌اِن‌اف، چین به‌خوبی توانسته است از این فضا به نفع خود درجهت بهبود کارایی‌های نظامی‌اش در بخش موشک‌های کوتاه‌برد و میان‌برد استفاده کند.
بازتاب این نگرانی آمریکا درقبال این مسئله را می‌توان به‌خوبی در سند «بازنگری وضعیت اتمی» که در فوریه 2018 توسط وزارت دفاع آمریکا (پنتاگون) اعلام گردید مشاهده کرد. این سند صدصفحه‌ای با اشاره به محیط درحال تحول امنیت بین‌المللی و درعین‌حال، عدم قطعیت حاکم بر آن، با استناد به برنامه‌ها و دستور کارهای حال حاضر چین می‌نویسد: این کشور به افزایش نیروها، بهبود توانمندی‌ها و حفاظت از نیروهای اتمی خود ادامه خواهد. دو سند دیگر راهبردی آمریکا ازجمله سند راهبرد امنیت ملی و سند راهبرد دفاع ملی آمریکا نیز مشخصاً از چین به‌عنوان قدرتی تجدیدنظرطلب یاد کرده‌اند که درحال‌حاضر، رقیبی راهبردی برای آمریکا محسوب می‌شود و می‌کوشد در بخشی از اقدامات قدرت‌افکنانه خود ازطریق تقویت نیروهای موشکی مرتبط، در مقابل نیروهای آمریکایی مستقر در منطقه غرب اقیانوس آرام و در مناطق پیرامونی چین بازدارندگی ایجاد کند.
پیامدها و جمع‌بندی
درمجموع، باید گفت با اقدام احتمالی آمریکا برای خروج از این پیمان مهم کنترل تسلیحاتی و با درنظر گرفتن رقابت‌های میان دو کشور در حوزه‌های تجاری و اقتصادی در ماه‌های گذشته و جنگ اقتصادی آمریکا علیه چین، اکنون شاهد این هستیم که آمریکا تلاش دارد ابعاد نظامی و امنیتی را نیز به ابعاد ازپیش شکل‌گرفته اضافه کند. خروج احتمالی آمریکا از این پیمان برای چین پیامدهای زیر را به‌دنبال خواهد داشت:
- بازتر شدن دست آمریکا برای اقدامات قدرت‌افکنانه خود در مناطق پیرامونی چین به‌خصوص در نواحی دریایی این کشور به‌منظور بی‌اثر کردن توان بازدارندگی این کشور و مهار توان روز‌افزون چین در حوزه توسعه موشک‌هایی با برد کوتاه و متوسط.
- ایجاد فشار بیشتر بر چین در مناطق دریای چین شرقی و دریای چین جنوبی در قالب تشدید گشت‌زنی‌های نیروی دریایی آمریکا در این مناطق.
- آغاز فرایندی جدید از فروش تسلیحات متعارف به متحدان خود در این مناطق و تشدید حمایت نظامی از تایوان و استفاده از کارت این کشور برای امتیازگیری احتمالی در حوزه‌های تجاری و اقتصادی.