سیاست تطمیع؛ ابزار عربستان برای جذب عمران خان

سیدعلی نجات


در انتخابات اخیر پاکستان، حزب تحریک انصاف به رهبری عمران خان با کسب 109 کرسی از 269 کرسی پارلمان این کشور، پیروز قاطع این انتخابات شد. عمران خان روز 18 اوت 2018 پس از پیروزی‌ حزبش در انتخابات سراسری در 25 ژوئیه به‌عنوان بیست‌ودومین نخست‌وزیر پاکستان در برابر ممنون حسین، رئیس‌جمهور این کشور مراسم تحلیف را به‌جا آورد.
پیروزی حزب تحریک انصاف به رهبری عمران خان و شکست حزب مسلم لیگ نواز که به‌طور سنتی با آل ‌سعود ارتباط گسترده‌ای دارد، نارضایتی و نگرانی سعودی‌ها ناشی ازدست دادن نفوذ خود در پاکستان را به‌دنبال داشت. درواقع، سعودی‌ها پیروزی عمران خان را به‌مثابه پیروزی تهران و شکست ریاض قلمداد نمودند؛ برای مثال، درپی پیروزی عمران خان و حزب تحریک انصاف، خالد بن عبدالله آل‌ سعود شاهزاده سعودی در توئیتر مدعی شد که عمران خان از «مهره‌های ایران» است.
با‌این‌حال، اگرچه نتیجه انتخابات پاکستان موردنظر ریاض نبود، مقامات سعودی از همان ابتدا برای حفظ دولت جدید پاکستان در مدار سیاست‌های خود سعی نمودند با اتخاذ سیاست تطمیع، عمران خان را به سمت خود جذب نمایند تا بدین طریق بتوانند در دولت جدید پاکستان نفوذ کنند؛ ازهمین‌رو، سفیر عربستان سعودی در پاکستان نخستین سفیری بود که پس از اعلام پیروزی حزب تحریک انصاف در انتخابات پارلمانی با عمران خان در محل سکونت وی در حومه اسلام‌آباد ملاقات کرد. عواد بن صالح، وزیر اطلاع‌رسانی عربستان سعودی نیز به پاکستان سفر کرد و با مقامات عالی‌رتبه این کشور نظیر: نخست‌وزیر، رئیس‌جمهور و وزیر خارجه دیدار کرد. شاهزاده محمد بن سلمان نیز در فاصله کمتر از یک ماه سه‌بار با عمران خان تماس گرفت و برای سفر به ریاض از وی دعوت نمود.
اما دولت حزب تحریک انصاف اعلام کرده بود نخست‌وزیر در سه ماه نخست روی‌کار آمدن به هیچ کشور خارجی سفر نخواهد کرد. ازسوی‌دیگر، وزارت امور خارجه پاکستان اعلام کرده بود عمران ‌خان، ایران را به‌عنوان اولین سفر خارجی خود انتخاب و سپس به عربستان سعودی و امارات متحده عربی می‌رود؛ اما عمران خان قبل از پایان دوره سه‌ماهه و در فاصله یک ماه پس از سوگند نخست‌وزیری ناگهان به همراه وزرای خارجه و اقتصاد و دارایی در 18 سپتامبر به عربستان سعودی سفر کرد.
عمران خان با وعده ریشه‌کنی فساد و کاهش سطح فقر در انتخابات اخیر پارلمان پاکستان به پیروزی رسید؛ اما نخست‌وزیر و دولت جدید با چالش‌های بسیاری ازجمله بدهی‌های خارجی، رکود اقتصادی، افراط‌گرایی، کمبود آب و رشد سریع جمعیت روبه‌رو هستند. از بین این چالش‌ها بحرانی‌ترین مشکل دولت جدید پاکستان، پرداخت بدهی‌های خارجی و حل مشکلات اقتصادی این کشور است.
به‌زعم تحلیلگران اقتصادی، پاکستان برای کاهش برخی از این مشکلات، چاره‌ای جز مراجعه به صندوق بین‌المللی پول ندارد. از اواخر دهه 1980، تاکنون پاکستان دوازده بار از صندوق بین‌المللی پول وام دریافت کرده است؛ اما اسد عمر، وزیر دارایی پاکستان اعلام کرده است که دولت به‌دنبال راه‌های جایگزین ازجمله دریافت کمک مالی از چین و عربستان سعودی است.
پاکستان برای رهایی از مشکلات اقتصادی نیاز دارد کمک‌هایی از متحدان خود دریافت کند تا بتواند بخش از بدهی‌های خارجی خود را پرداخت کند. سفر نخست‌وزیر پاکستان به عربستان سعودی نیز در همین راستا قابل تحلیل و ارزیابی است. درحقیقت، عمران خان برای رهایی از مشکلات اقتصادی و فشارهای آمریکا گزینه دیگری غیر از عربستان سعودی نداشت و سفر به ریاض با همین هدف صورت گرفت.
علاوه‌برآن، عمران خان با توجه به نرخ بیش از سیزده درصدیِ بیکاری، به اهمیت اشتغال حدود دو میلیون نیروی کار پاکستانی در عربستان سعودی که سالیانه نزدیک به چهار میلیارد دلار وارد پاکستان می‌کنند آگاه است. این کارگران در بخش‌های مختلف صنعت ازجمله پالایشگاه‌های نفت، بخش‌های عمرانی، هتلداری و خدماتی شاغل‌اند و افزایش همکاری‌های سرمایه‌گذاری و اقتصادی می‌تواند بر کاهش بیکاری در پاکستان اثر مثبت داشته باشد؛ درمقابل، هرگونه ایجاد تنش و اختلاف در مناسبات دوجانبه می‌تواند به اخراج این افراد بینجامد.
عربستان سعودی یگانه گزینه پاکستان برای تأمین نیازهای مالی بود. پاکستان می‌تواند با دریافت نفت ارزان قیمت از عربستان سعودی بخشی از نیازهای انرژی خود را برآورده کند؛ ریاض هم می‌تواند به اسلام‌آباد کمک کند که از بانک توسعه اسلامی وام دریافت کند.
درخصوص سفر عمران خان به عربستان، ثمان‌دار عضو ارشد حزب تحریک انصاف در توئیتر خود نوشت «اسلام‌آباد و ریاض در قالب بسته جامع ده میلیارد دلاری با یکدیگر همکاری می‌کنند». بدین‌ترتیب، می‌توان گفت تقویت مناسبات اقتصادی ریاض و اسلام‌‌آباد از دستاوردهای مهم اولین سفر خارجی عمران ‌خان بوده است. وی در همین راستا می‌افزاید: اگر رابطه دولت‌های پیشین پاکستان را نیز مطالعه کنید درمی‌یابید که این اقدام عادی است و نخست‌وزیران پیشین نیز در اولین سفر خارجی خود به عربستان می‌روند.
به‌هرحال، نوع رابطه پاکستان با عربستان با ما تفاوت دارد. هرچند ما با این کشور همسایه‌ایم و روابط نسبتاً حسنه‌ای داریم، عربستان فرصت‌های اقتصادی مناسبی را برای این کشور فراهم می‌کند؛ زیرا جمعیت میلیونی پاکستانی‌های ساکن عربستان، درآمدهای میلیاردی خود را به این کشور روانه می‌کنند؛ ازاین‌جهت، منافع این کشور در رابطه با عربستان، با منافع اقتصادی ـ سیاسی ایران برای آن قابل قیاس نیست.
ازآنجاکه پاکستان در عرصه داخلی با تنگناهای مالی و اقتصادی مواجه است، بهره‌گیری این کشور از ظرفیت‌های مالی عربستان سعودی می‌تواند برخی از مشکلات مالی‌اش را رفع کند. ازسوی‌دیگر، سعودی‌ها نیز از طریق کمک مالی به‌دنبال تأمین اهداف خاص خود هستند.
عربستان سعودی برای نفوذ در نظام سیاسی حاکم بر کشورها و مطیع ساختن آنها از ابزارهای مختلفی نظیر: تطمیع، ارعاب و تهدید، فشار اقتصادی و تحریم، و درنهایت، تهاجم نظامی و جنگ استفاده می‌کند. دراین‌میان، نخستین ابزاری که عربستان سعودی برای کسب نفوذ سیاسی از آن بهره می‌برد، بهره‌برداری از درآمدهای کلان نفتی است. در این سیاست که از آن به‌عنوان «چک سفید عربستان سعودی» نیز یاد می‌شود، به کشورهای دارای مشکلات اقتصادی، کمک‌های مالی پرداخت می‌شود و درقبال آن، سعودی‌ها در نظام سیاسی حاکم بر کشور هدف امکان نفوذ می‌یابند و طرف مقابل را مجبور به همراهی با سیاست‌های خود می‌کنند.
پاکستان برای رسیدگی به بحران بازپرداخت بدهی‌ها، به وام چهار میلیارد دلاری چشم دوخته که قرار است از بانک توسعه اسلامی تحت حمایت عربستان سعودی دریافت کند. درحقیقت، پیشنهاد ارائه این وام توسط بانک مورد حمایت عربستان به دولت پاکستان، با هدف نفوذ عربستان در دولت جدید این کشور صورت می‌گیرد.
عربستان‌ سعودی پیش از این نیز با وام‌های خود به اقتصاد پاکستان کمک کرده است؛ برای مثال، سال 2014 و پس از پرداخت وام صندوق بین‌المللی پول به پاکستان، عربستان ‌سعودی نیز به‌منظور تقویت ارزش برابریِ روپیه پاکستان، وام یک میلیارد و پانصد میلیون دلاری به این کشور داد.
عربستان کلید دولت جدید را برای مقابله با بحران مالی و برخی از چالش‌های اقتصادی فزاینده در دست دارد. اقتصاد پاکستان درحال غرق شدن است و ازاین‌رو، نیازمند کمک مالی فوری است. درهمین‌راستا، شمیم اختر، تحلیل‌گر مسائل سیاسی پاکستان معتقد است «عمران خان هیچ تعهد فردی به سعودی‌ها ندارد و اگر قرار باشد چیزی او را به سمت ریاض سوق دهد، آن حمایت اقتصادی سعودی‌هاست».
عمران خان در مصاحبه با ترکی الدخیل، مدیر شبکه العربیه گفت «پیام ما این است که ما با ملت سعودی ایستادیم؛ زیرا هر زمانی که ما به کمک نیاز داشتیم، عربستان سعودی در کنار ما ایستاد؛ بنابراین، ما همیشه با عربستان سعودی ایستاده‌ایم». وی افزود «پاکستان فرصت‌های خوبی برای پیشرفت و توسعه دارد؛ ازجمله: تعداد بالای نیروی جوان در میان جمعیت این کشور و تنوع منابع دولتی، هنگامی که نظام حکومتی کشور بهبود می‌یابد، سرمایه‌گذاری‌ها در پاکستان پذیرفته خواهد شد و ما شاهد آغاز رنسانس جدید اقتصادی خواهیم بود».
فؤاد حسین چودری، وزیر اطلاع‌رسانی پاکستان، بعد از سفر عمران ‌خان به عربستان اعلام کرد: ریاض در نقش شریکی جدید به پروژه بزرگ کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان وارد شده و در این پروژه سرمایه‌گذاری می‌‌کند. پس از اینکه عربستان سعودی برای مشارکت در پروژه کریدور چین ـ پاکستان دعوت شد، هیئتی از ریاض به اسلام‌آباد سفر کرد و از تصمیم خود برای ساخت بزرگ‌ترین پالایشگاه نفتی این کشور در شهر گوادر خبر داد.
میردوستین خان جمال‌الدین، مدیرکل بندر گوادر، با اشاره به تصمیم عربستان سعودی جهت ساخت سومین پالایشگاه بزرگ جهان در پاکستان گفته است «این پالایشگاه نیازهای نفتی پاکستان را تأمین خواهد کرد. از نمایندگان عربستان سعودی خواستیم این پالایشگاه را در بستر دریای عمان که گوادر در ساحل آن قرار دارد و یا در داخل این بندر احداث کنند».
عربستان سعودی همچنین در معادن طلا و مس ایالت بلوچستان پاکستان سرمایه‌گذاری خواهد کرد. کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان سال 2014 امضا شد. این کریدور شامل: جاده، راه‌آهن و خطوط لوله است و چین را از طریق پاکستان به خاورمیانه و آفریقا متصل می‌کند. عربستان سعودی ماه گذشته رسماً به این پروژه دعوت شد و پس از آن اعلام کرد که ده میلیارد دلار در آن سرمایه‌گذاری خواهد کرد.
اعمال فشارهای سیاسی و اقتصادی آمریکا به پاکستان برای توقف حمایت‌هایش از گروه‌های افراط‌گرا و تروریستی سفر عمران خان به عربستان و اعلام کمک ده میلیارد دلاری این کشور به دولت وی، بیش از آنکه بیانگر رغبت و تمایل آل ‌سعود برای سرمایه‌گذاری در پاکستان باشد، تلاشی برای حفظ دولت جدید اسلام‌‌آباد به رهبری عمران خان در ائتلاف و اردوگاه عربستان تلقی شده است؛ اما تصمیم عمران خان در این شرایط برای دریافت کمک‌های مالی از عربستان سعودی که وجهه مناسبی در میان بخشی از مردم پاکستان ندارند می‌تواند تأثیر منفی‌ای بر وجهه دولت جدید پاکستان داشته باشد؛ زیرا توجیه عمران خان برای انتخاب عربستان به‌عنوان اولین مقصد سفر خارجی خود نتوانست افکار عمومی پاکستان را قانع کند.
عمران خان گفته بود «به دو دلیل عربستان را اولین کشور برای سفر خارجی خود انتخاب کردم؛ نخست، به‌دلیل روابط نزدیک و بسیار قوی میان دو ملت پاکستان و سعودی و دوم، به این دلیل که ما همیشه مشتاق دیدار شهرهای مقدس مکه و مدینه هستیم». نکته قابل توجه اینکه حزب تحریک انصاف که اکنون قدرت را در پاکستان دردست دارد در زمان حکومت حزب مسلم لیگ نواز از منتقدان جدی همکاری اسلام‌آباد با ریاض بود.