لزوم همکاری‌های امنیتی روسیه و اروپا

نرجس امینی
24 شهریور 97


امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، موضوع ضرورت همکاری اروپا با روسیه در مسائل امنیتی را در گفتگو با یک شبکه تلویزیونی در سوئد مطرح کرده است. در ادامه این صحبت‌ها اعلام شد که هرچند پوتین رؤیای برچیدن اتحادیه اروپا را در سر دارد، اما اروپا به گفتگو با روسیه نیاز دارد. امنیت سایبری، سلاح‌های شیمیایی، سلاح‌های کلاسیک، درگیری‌های منطقه‌ای، امنیت فضایی و دفاع و همکاری استراتژیک برای معماری جدید مشترک میان اتحادیه اروپا و روسیه، موضوعات موردنظر این همکاری اعلام شده است. یکی از نکات مهم سخنان مکرون نیاز اروپا به کاهش وابستگی امنیتی به آمریکا و در‌مقابل، ایجاد همکاری‌های استراتژیک با ترکیه و روسیه بود.
در دنیای امروز، کشورهای مختلف جهان در‌حال رقابت بر سر تقسیم منافع و گسترش نفوذشان هستند. در چنین شرایطی، باوجود اختلاف‌نظرها و رقابت‌ها در موضوعات مختلف، همکاری کشورها با یکدیگر نیز مشاهده می‌شود. دلایل متعددی برای مطرح شدن این موضوع در گفتگوهای رئیس‌جمهور فرانسه عنوان می‌شود که عبارتند از:
•اروپا ازیک‌سو، در ائتلاف با آمریکاست و فعالیت‌های امنیتی و نظامی خود را در قالب ناتو سازماندهی کرده و ازسوی‌دیگر، از منظر تأمین انرژی و همکاری‌های اقتصادی، نیازمند همکاری با روسیه است. اروپایی‌ها از‌طریق کشورهایی همچون لهستان، لیتوانی، لتونی و استونی شاهد حضور پایگاه‌های نظامی آمریکایی در خاک اروپا و تمایل آنها به همراهی با واشینگتن هستند و درعین‌حال، دولت‌های بزرگ اروپایی، ازجمله فرانسه و آلمان خواهان استقلال عمل اروپا از آمریکا در مباحث امنیتی هستند. از‌سوی‌دیگر، به‌دلیل همسایگی روسیه با اروپا، رویکردهای امنیتی این کشور برای اروپایی‌ها اهمیت زیادی دارد.
•همچنین، روسیه یکی از شرکای تجاری اروپا به‌شمار می‌رود. پس از بحران شبه‌جزیره کریمه و درپی آن، تحریم روسیه، برخی اروپایی‌ها معتقدند که اروپا نیز از این تحریم متضرر شده و مخالفان تحریم روسیه رو‌به‌افزایش‌اند. علاوه‌بر‌این، باید موضوع همکاری‌های کشورهای اروپایی با چین را نیز درنظر داشت. در ژانویه 2018 برونو لومیر، وزیر دارایی فرانسه، در مصاحبه‌ای با وال‌استریت ژورنال اعلام کرد که فرانسه درصدد احداث یک خط تجاری از اروپا به پکن و از‌طریق مسکو است. یکی از دلایل این اقدام، کاهش وابستگی فراوان آن کشور به روابط تجاری فرا آتلانتیکی اعلام شده است.
•گروهی نیز معتقدند که مکرون شخصی میانه‌رو است و در همه امور سعی در ایجاد تعادل دارد. ارائه طرحی برای حل قضیه لیبی پس از انتخاب شدن به سمت ریاست‌جمهوری، عذرخواهی از مردم الجزایر به دلیل جنایات فرانسه در زمان استعمار، حمایت از ایران در موضوع برجام و هم‌زمان انتقاد از برنامه‌های موشکی تهران، بر‌این‌اساس، تبیین می‌شوند.
•یکی دیگر از موضوعاتی که برای طرح پیشنهاد همکاری روسیه و اروپا درنظر گرفته شده، سیاست خارجی آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ است. برخی معتقدند که تقابل‌های ایجاد شده در موضوعاتی مانند جنگ تجاری آمریکا با اروپا، خروج آمریکا از برجام و اعمال تحریم‌های جدید بر ایران و به‌طورکلی، نقض تعهدات یک‌جانبه از‌سوی آمریکا، فرانسه به‌مثابه یکی از رهبران اروپا، را به این جمع‌بندی رسانده است که وابستگی زیاد به این کشور می‌تواند به منافع کشورهای اروپایی آسیب بزند. یکی از ژنرال‌های سابق فرانسوی و کاندیدای ریاست‌جمهوری، در صحبت‌های خود اعلام کرده که روسیه بخشی از اروپاست و در مسائل دفاعی و امنیتی اروپا نباید تنها اتحادیه اروپا را درنظر گرفت. او معتقد است اگر اروپا خود را از آمریکا جدا نکند، نه‌تنها نمی‌توان آمریکا و ناتو را متقاعد کرد که در مسیر ایجاد صلح حرکت کنند، بلکه ناتو و آمریکا باعث درگیر شدن اروپایی‌ها در جنگ با روسیه می‌شوند. با عنایت به مواضع آمریکا در‌خصوص مسائل بین‌المللی، سیاست‌های متغیر، تصمیم‌گیری‌های ناگهانی، غیرقابل پیش‌بینی بودن رئیس‌جمهور آمریکا در تصمیمات سیاست خارجی و همچنین انتقاد وی از کشورهای اروپایی در‌خصوص سهمیه‌بندی ناتو و ناکافی بودن کمک‌های اتحادیه اروپا به ناتو، باعث شده اعتماد و اطمنیان به آمریکا در مقایسه با گذشته کمتر شده و استقلال از نیروی دفاعی و امنیتی آمریکا در نتیجه‌گیری‌های تحلیلگران سیاسی اروپا وارد شود.

محدودیت‌های احتمالی در مسیر اجرایی شدن این ایده
کاهش وابستگی امنیتی اروپا به آمریکا و توسعه همکاری‌های امنیتی‌اش با روسیه می‌تواند اروپا را در‌عمل با مشکلاتی مواجه سازد. اتحادیه اروپا یک تشکل همبسته و یکسان نیست تا بتوان اجرای این ایده را انتظار داشت؛ کشورهایی مانند لهستان و حوزه بالتیک (لیتوانی، لتونی و استونی) با توجه به گرایش‌های آمریکایی و توسعه ارتباطات سیاسی، نظامی و اقتصادی‌‌شان با آمریکا، مخالف چنین دیالوگ و ایجاد ارتباطات استراتژیک و امنیتی با روسیه هستند.
از طرف دیگر، به‌نظر می‌رسد که اولویت‌‌های فرانسه و آلمان در اروپا - به‌مثابه دو رهبر اصلی اتحادیه و موتور محرکه آن – باهم تفاوت دارند؛ به‌طوری‌که آلمان در‌مورد منافع امنیتی خود بر اروپای شرقی و منطقه بالکان متمرکز است، ولی فرانسه در حوزه آفریقا و مدیترانه منافع امنیتی‌اش را دنبال می‌کند.
این در حالی است که یکی از دلایل مطرح شدن این ایده این است که فرانسه خواهان بهره‌گیری از حضور و پتانسیل روسیه در حفظ منافعش در این منطقه است.

جایگاه خاورمیانه در سیاست‌های روسیه و فرانسه
با توجه به اینکه یکی از محورهای پیشنهاد شده از سوی رئیس‌جمهور فرانسه برای همکاری اروپا و روسیه، درگیری‌های منطقه‌ای عنوان شده است، در ادامه موضوع خاورمیانه و جایگاه آن در سیاست خارجی روسیه و فرانسه بررسی می‌شود.

سیاست خاورمیانه‌ای روسیه
به‌دنبال بحران سوریه و حضور فعالانه روسیه در این کشور، این موضوع مطرح شد که روسیه منافع خود را در منطقه غرب آسیا بازتعریف کرده و سعی دارد که نقشی فعال در این منطقه داشته باشد. گروهی معقتدند که استراتژی و هدف بلندمدت روسیه در خاورمیانه، به حداکثر رساندن مزیت‌های کوتاه‌مدت اقتصادی، نظامی و سیاسی خود در منطقه و در‌عین‌حال، کاهش مزیت‌های کوتاه‌مدت و فرصت‌های مخالفان مسکو است.
روسیه با انتخاب سیاست خارجی سکولار و بی طرفی ایدئولوژیک، آزادی بیشتری را برای فعال شدن بازیگرانی مانند ایران و عربستان در منطقه فراهم کرده و در‌عین‌حال، فرصت‌های بیشتری برای نفوذ و سرمایه‌گذاری اقتصادی برای خود فراهم آورده است. این استراتژی و رویکرد منعطف، به‌ویژه در مقایسه با رویکرد کشورهایی مانند آمریکا، انگلستان و دیگر کشورهای غربی، این اجازه را به روسیه می‌دهد که ضمن کاهش هزینه‌ها و تعهداتش، به‌خوبی از اتمسفر غیرقابل پیش‌بینی خاورمیانه بهره‌برداری کند.
برای حضور و فعالیت روسیه براساس این استراتژی، محدودیت‌هایی نیز دیده می‌شود. زمانی که تعهدات عمیق روسیه نسبت به کشورهای منطقه کم باشد، به همان میزان اثرگذاری این کشور هم کاهش می‌یابد. همچنین، این استراتژی باعث می‌شود که روسیه تنها زمانی ایفای نقش کند که رویداد یا بازیگری باعث ایجاد فرصت برای ایفای نقش مسکو شود. در این شرایط، روسیه آلترناتیو غرب، به‌ویژه آمریکا، به‌شمار می‌رود؛ ولی جایگزین جذابی نیست و اتحادهای عمیق و بلندمدت در منطقه ایجاد نمی‌کند.
عمده رهبران خاورمیانه، همکاری با روسیه را یکی از حالت‌های تهدید برای همکاری با آمریکا، آلترناتیوی کوتاه‌مدت برای آمریکا و یا ضرورتی برای کسب منافع اقتصادی یا امنیتی کوتاه‌مدت می‌دانند.

سیاست خاورمیانه‌ای فرانسه
فاصله کم میان فرانسه و خاورمیانه، سابقه تاریخی حضور آن در کشورهای منطقه، اصالت خاورمیانه‌ای عمده مهاجرین این کشور و موج مهاجران سوری در سال‌های اخیر که صرفاً دریافت‌کننده خدمات اجتماعی‌اند، باعث اهمیت خاورمیانه در سیاست خارجی این کشور شده است.
در رابطه با سیاست‌های خاورمیانه‌ای فرانسه، تفاوتی میان دوره ریاست جمهوری فرانسوا اولاند و امانوئل مکرون وجود دارد. در دوره اولاند، روابط نزدیکی میان پاریس و ریاض ایجاد شد (‌که هنوز هم ادامه دارد) اما نوع ارتباط به‌گونه‌ای بود که جمعی از منتقدان عقیده داشتند که ارزش‌های فرانسه نظیر آزادی و ارزش‌های انسانی در این همکاری رعایت نشده است. اما مکرون با نگاهی معتدل‌تر و با هدف تعامل با همه طرف‌ها، سعی کرده که فرانسه را به‌مثابه یک میانجی معتبر در خاورمیانه مطرح کند. در موضوع استعفای سعد حریری و مجادله عربستان و لبنان، مکرون در پاریس پذیرای حریری شد و با رایزنی‌هایی که با عربستان داشت، نقش خود را ایفا کرد. در‌خصوص موضوع ایران، پس از خروج آمریکا از برجام، فرانسه حمایتش از برجام را اعلام کرد و در کنار آلمان می کوشد که راهی برای تداوم ارتباطات با ایران پیدا کند. از‌سوی‌دیگر، با توجه به نقش میانجی‌گرانه‌ای که فرانسه برگزیده، درمورد برنامه موشکی ایران معترض است.
مشکلات و مسائلی کنونی که از جنگ سوریه، مشکلات عراق و مصر و لیبی، به‌ویژه در‌خصوص مهاجران متوجه اروپا شده‌اند، خاورمیانه را به موضوعی مهم برای فرانسه و اروپا تبدیل کرده است. فرانسه باید خطرات و تهدیدهای موجود در خاورمیانه را درک کند و در‌جهت صلح و ثبات منطقه تلاش کند. در این مسیر، همکاری کشوری مانند روسیه اهمیت بسیاری دارد. در خاورمیانه بدون جنگ و درگیری، فرصت‌های اقتصادی فراوانی نهفته است که فرانسه می‌تواند از آن بهره‌مند شود. بازسازی سوریه، عراق و یا حتی حضور در ایران، همگی انگیزه‌هایی قوی برای ایجاد صلح و همکاری با قدر‌ت‌های منطقه‌ای محسوب می‌شوند.

ایران و همکاری امنیتی فرانسه و روسیه در منطقه
برای بررسی تأثیر ایده مطرح شده، به‌ویژه همکاری اروپا با روسیه در منطقه خاورمیانه بر ایران، ذکر چند نکته ضروری است. در ابتدا باید این نکته را درنظر داشت که این ایده ازسوی فرانسه مطرح شده و هنوز اجماعی در تأیید این ایده در اروپا اظهار پدید نیامده است؛ بنابراین، شاید بتوان بررسی این موضوع را از جنبه همکاری فرانسه و روسیه درنظر گرفت.
با این فرض که این ایده در سطح حداقلی، همکاری‌هایی امنیتی میان فرانسه و روسیه را درپی داشته باشد، توجه به سیاست‌ها و همراهی فرانسه با عربستان و اسرائیل اجتناب‌ناپذیر می‌شود. تقابل ایران با اسرائیل و یا عربستان به‌وضوح در مواضع و اقدامات منطقه‌ای مشهود است. از سوی دیگر، روابط پاریس و ریاض در قالب همراهی‌ها و مواضع مشترک سیاسی، فروش تسلیحات از‌سوی فرانسه به عربستان و همچنین همکاری‌های تجاری در قالب تنظیم سند راهبردی و قراردادهای میلیارد دلاری تعریف می‌شود. تعامل و همکاری‌های پاریس و تل‌آویو نیز به‌قدری عمیق و نهادینه‌شده است که نشانه‌هایی از حضور همفکران آنها را در تمام مراجع و مراکز اصلی تصمیم‌گیری کشور فرانسه و در همه زمینه‌ها، مشاهده می‌شود.
بدین‌ترتیب، با توجه به همکاری فرانسه با عربستان و تأثیرگذاری یهودیان در تمامی تصمیم‌های اصلی این کشور در قبال ایران، فعال‌تر شدن فرانسه در خاورمیانه، موجب همکاری تهران و پاریس یا بهبود شرایط به سود ایران در آینده نخواهد بود.
در‌خصوص روسیه نیز یادآوری این مطلب ضروری است که سیاست فعلی مسکو در‌قبال خاورمیانه، انعطاف در برابر همه قدرت‌های منطقه و صرفاً پیگیری منافع بدون وارد شدن در همکاری‌های عمیق استراتژیک است. بنابراین‌، پیش‌بینی می‌شود که در‌صورت پایان یافتن بحران سوریه، کرملین با رقبای منطقه‌ای ایران وارد تعامل خواهد شد.