چرایی پیروزی همیشگی اردوغان در انتخابات

رضا صولت
24 شهریور

انتخابات پارلمانی و ریاست‌جمهوری ترکیه در 24 ژوئن درحالی برگزار شد که باحچلی، دبیرکل حزب حرکت ملی، در یک سخنرانی عمومی از اردوغان خواست که انتخابات زودهنگام برگزار کند و او نیز دستور برگزاری این انتخابات را صادر کرد که به پیروزی رجب طیب اردوغان با اکثریت مطلق آرا انجامید و او برای پنج سال دیگر نیز رئیس‌جمهور ترکیه باقی خواهد ماند. پیام مهم در انتخابات ریاست‌جمهوری این بود که ائتلاف ملت یک کاندیدا معرفی نکرد و احزاب آن اتلاف تنها بر سر این توافق داشتند که اردوغان دوباره رئیس‌جمهور ترکیه نشود؛ اما برخلاف همه اینها، او دوباره رئیس‌جمهور شد.
دلایل پیروزی رجب طیب اردوغان
1. مسئله هویت ملی ترکیه
حزب اسلام‌گرای عدالت و توسعه با اعتقاد به اصول ساختار سکولار جمهوری ترکیه در سال 2002 متولد شد. حزب به رهبری رجب طیب اردوغان و عبدالله گل، سکولاریسم را نه به‌عنوان الزام، بلکه به‌عنوان باور پذیرفتند؛ اما رهبران آن همیشه سعی می‌کردند که حزب را محافظه‌کار معرفی کنند.
در بدو شکل‌گیری حکومت اردوغان، آنها اعلام می‌کردند که حل مسائل اقتصادی و اجتماعی کشور درمقایسه با مسائل مذهبی اولویت بیشتری دارد و خود را تحت عنوان «محافظه‌کاران اسلامی دموکراتیک» معرفی می‌کردند. اولویت سیاست خارجی ترکیه عضویت در اتحادیه اروپا، سازمان همکاری های اسلامی، و جماهیر ترک بود. در چالش بین هویت اسلامی و هویت غربیِ کمالیستی در صورت‌بندی اجتماعی، سیاسی، و اقتصادی ترکیه، دو عامل را می‌توان در پس تلاش‌های عدالت و توسعه در سازگاری بین اسلام و دموکراسی مشاهده کرد: یکی الگوی مدرن‌سازی سنتی است که مورد حمایت جوانان عثمانی است و دیگری کمالیسم در تئوری که به ایجاد فضای سیاسی میانه‌رو در ترکیه کمک می‌کند. بنابراین، در فضای گفتمان هویتی کمالیستی ترکیه، اردوغان و همراهان وی برای برون‌رفت از فشارهای عظیمی که به جنبش‌های اسلامی در ترکیه وارد می‌شد، به‌دنبال گفتمان جدیدی بودند که از ریشه‌های اسلامی آنها جدا نباشد و درعین‌حال، با نظام حاکم برخورد نکند.
ریشه و ظهور حزب اردوغان، پاسخی به بحران هویتی بود که کشور در دوره جنگ سرد با آن مواجه شده بود؛ به‌همین‌دلیل، حزب خود را به‌عنوان رایش سوم برای یک هویت واحد ترکی ـ اسلامی معرفی می‌کرد. درواقع، هویت جمعی ترکیه در رقابت و تعامل بین ایدئولوژی‌های سنتی ترکیه و ایدئولوژی حزب عدالت و توسعه به پیروزی‌های پی‌درپی اردوغان و درنهایت، در 24 ژوئن 2018 منجر شد‌. باید توجه داشت که اتفاقات سال 2014 و رقابت‌های انتخاباتی آن، نقطه عطفی برای پیروزی اردوغان در سال 2018 به‌شمار می‌رود. اردوغان در یک رفتار تدریجی توانست گفتمان خود را در ترکیه نهادینه سازد؛ دراین‌میان، با توجه به پیروزی او در انتخابات ریاست‌جمهوری 24 ژوئن و ائتلاف جمهور متشکل از احزاب عدالت و توسعه و حرکت ملی در انتخابات پارلمان، نشان از تحولات عمیق در فضای گفتمانی حاکمیت و نیز جامعه ترکیه دارد. درواقع، اردوغان دست به ترکیب گفتمان اسلامی و گفتمان ترکی زده است و اکنون با باحچه‌لی که تا پیش ‌از ‌این، در سخنرانی‌های خود علناً مقابل همدیگر جبهه می‌گرفتند، برای رسیدن به استراتژی مشترکی هم‌داستان شده است. بنابراین، با توجه به نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی ترکیه دسته‌بندی هویت در آن کشور به سه‌گانه ترکی، اسلامی، و کردی بیشتر با واقعیت همخوانی دارد.
2. توسعه اقتصادی ترکیه در زمان حکومت اردوغان
اردوغان برای برنامه‌های اقتصادی خود سه مرحله از ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۶، ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴‌، و از ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ را تعیین کرده است. در سخنرانی‌ها و میتینگ‌های انتخابات 24 ژوئن، رئیس‌جمهور با دوری جستن از تنش با محرم اینجه، رقیب اصلی خود از حزب جمهوری‌خواه خلق، مدام از برنامه‌های اقتصادی خود سخن گفت و اعلام کرد که اجازه ندهند جلوی توسعه اقتصادی ترکیه گرفته شود.
اگرچه دولت تحت رهبری حزب عدالت و توسعه گام‌هایی جدی برای توسعه اقتصادی ترکیه برداشته است، بااین‌حال، همچنان نمی‌توان از موانع و مشکلات اقتصادی این کشور صرف‌نظر کرد. اقتصاد ترکیه هنوز یک اقتصاد آزاد و بدون دخالت‌های دولتی نیست. توزیع نامناسب ثروت و مشکلات ساختاری مانند بدهی‌های زیاد، مشکلات بانکداری و مداخلات دولتی از عمده‌ترین موانع اقتصادی آن کشور به‌شمار می‌رود؛ اما انتظار می‌رود که حزب عدالت و توسعه با تکیه بر منطق اقتصادی نئورئالیسم و نئولیبرال، برنامه‌های اقتصادی‌ای همچون جذب سرمایه‌گذاری خارجی، خصوصی‌سازی، آزادسازی اقتصادی و تجاری را با شدت بیشتری مدنظر قرار دهد؛ زیرا تجربه نشان داده است که از این طریق، به موفقیت‌های قابل توجهی نیز دست یافته است؛ بنابراین، دولت ترکیه هدف آزادسازی اقتصاد و ادغام آن در اقتصاد جهانی را با جدیت دنبال خواهد کرد. مجموعه اقداماتی که حزب عدالت و توسعه در دوره‌های حاکمیتش انجام داده، موجب شده است که کمیسیون اروپا اقتصاد ترکیه را اقتصاد آزاد و آن را اقتصاد شانزدهم دنیا تلقی کند. هدف‌گذاری دولت اردوغان نیز رسیدن به اقتصاد دهم دنیا تا سال ۲۰۲۳ است؛ ازسوی‌دیگر، به‌نظر می‌رسد که دولت اردوغان با استفاده از موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی‌اش قصد دارد به کریدوری میان کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی بدل شود و طبق گفته رئیس‌جمهور حتی در بهای این محصول نیز اثرگذار باشد. دراین‌راستا، ترکیه درپی ایجاد تنوع در منابع تأمین انرژی‌اش است و علاوه‌بر ایران، روسیه و آذربایجان، ظاهراً برنامه گسترده‌ای برای تأمین انرژی از کشورهای حاشیه خلیج فارس خواهد داشت. با توجه به خطوط لوله و کریدورها به‌نظر می‌رسد که ترکیه به نقش ترانزیت انرژی اکتفا نمی‌کند و به‌دنبال نقش اثرگذارتری در بازار انرژی است.
ازسوی‌دیگر، قدرت نرم اقتصادی ترکیه در صادرات عظیم برنامه‌های تلویزیونی انعکاس یافته است. ترکیه درنظر دارد که با افزایش صادرات خود به هشتاد کشور تا سال ۲۰۲۳ این مبلغ را به پانصد میلیارد دلار برساند. افتتاح فرودگاه دیگری که ظاهراً به نام اردوغان نامگذاری خواهد شد، علاوه‌بر فرودگاه‌های آتاتورک و سبی‌ها یکی دیگر از برنامه‌های عدالت و توسعه جهت رونق بیشتر توریسم بین‌الملل تا یکصدمین سالگرد تأسیس جمهوری ترکیه نوین است که افکار عمومی ترکیه را جهت رأی دادن به اردوغان ترغیب می‌کند.

ارزیابی آینده سیاست‌های اردوغان
الف) ابعاد داخلی: به‌دنبال همه‌پرسی 17 آوریل 2017 که در آن، قانون اساسی جدید ترکیه مورد تأیید مردم آن کشور قرار گرفت و پس از پیروزی اردوغان در 24 ژوئن، آن قانون اساسی به‌صورت رسمی به‌ اجرا گذاشته شد؛ درپی آن، رئیس‌جمهور کابینه خود را معرفی کرد که اغلب شامل شخصیت‌های تحصیل‌کرده دانشگاهی با وجهه اقتصادی ـ اجرایی پررنگ‌تری بودند. دراین‌میان، تعداد وزرا به شانزده نفر کاهش یافت. در این سیستم ریاستی، دفاتر، هیئت‌ها، و مدیریت‌ها زیر نظر رئیس‌جمهور تشکیل و پس از ادای سوگند او، از نو ساختاربندی می‌شوند. بنابراین، مهم‌ترین چالش، نحوه نظارت هیئت قضات و دادستان‌ها (HSK) بر روندهای ترکیه در سیستم ریاستی است که پیش از این، در سیستم پارلمانی مسائل را به ده‌ها کمیسیون، هیئت و کمیته ارجاع می‌دادند.
سه موضوع گشایش علوی که خواهان هویت رسمی هستند، گشایش کردی که در دوران حزب عدالت و توسعه از یک موضوع امنیتی به یک مسئله سیاسی تبدیل شده‌اند، و موضوع مهاجران سوری که چالش بزرگی در استانبول به‌وجود آورده‌اند، از مهم‌ترین موضوعات داخلی رجب طیب اردوغان تا سال ۲۰۲۳ به‌شمار می‌روند.
ب) سیاست خارجی: رجب طیب اردوغان اعلام کرد که ترکیه متحد آمریکا، شریک روسیه و همکار ایران است. حزب عدالت و توسعه با شعار عضویت در اتحادیه اروپا در سال 2002 به قدرت رسید و مهم‌ترین برنامه خود را الحاق به آن اتحادیه اعلام کرد؛ ولی اردوغان علی‌رغم همه سیاست خارجی فعالانه‌اش، هنوز نتوانسته است که موفقیتی دراین‌زمینه به‌دست آورد. سوریه، قبرس جنوبی، یونان، عراق، ارمنستان و کریدورهای نفت و گاز بین‌المللی و مسائل موجود در مدیترانه، مهم‌ترین مواردی‌اند که هنوز برای ترکیه موضوعات اساسی حل‌نشده قلمداد می‌شوند. آنکارا با ترکیبی از رهیافت‌های به صفر رساندن مشکلات با همسایگان، قدرت نرم، دیپلماسی رسانه‌ای، عمق استراتژیک، ایجاد کمربند استراتژیک در محیط پیرامونی خود، و سنتز رئالیستی و لیبرالیستی، علاوه‌بر اینکه می‌کوشد قدرتی منطقه‌ای باقی بماند، می‌خواهد به‌مثابه یک بازیگر بین‌المللی چندوجهی در شرق و غرب ایفای نقش کند؛ در این راستا، ترکیه تلاش خواهد کرد که از ظرفیت دیپلماسی چندوجهی و فعالانه خود برای تحقق برنامه‌های ژئوپلیتیک امنیتی و اقتصادی بهره‌مند شود.