مذاکرات صلح طالبان با آمریکا و پیامدهای آن برای ج.ا.ایران

حسام‌الدین حجت‌زاده


چرخه فراخواندن طالبان به مذاکره برای صلح، مذاکرات محرمانه و تشدید جنگ با این گروه بارها در سال‌های اخیر در افغانستان تکرار شده و همواره تنها پیامد ملموس آن، مرگ صدها نیروی امنیتی و غیرنظامی افغان بوده است. این بار اما چرخه یادشده، روندی طولانی‌تر را طی کرد تا به مرحله شدت گرفتن جنگ رسید. اوایل ژوئن (اواخر خرداد) محمد اشرف غنی، رئیس‌جمهور افغانستان با اعلام آتش‌بس یکجانبه به مناسبت عید فطر و فراخواندن طالبان به مذاکره مستقیم با دولت، قدم پیش گذاشت که نتیجه آن، حضور و مانور صدها عضو طالبان در کابل، جلال‌آباد ننگرهار و برخی دیگر از مراکز استان‌های افغانستان بود که هفته‌ها ادامه یافت و ابراز نگرانی‌ها از پیامدهای امنیتی آن با بی‌تفاوتی دولت و کارگزاران محلی‌اش به جایی نرسید.
بااین‌حال، آتش‌بس شکننده فقط سه روز به‌طور نسبی ازسوی طالبان رعایت شد. سپس آنان جنگ و عملیات انتحاری را از سر گرفتند تا روز 11 اوت که دومین یورش غافلگیرانه طالبان به شهر غرنی در ماه‌های اخیر، رویارویی دولت اشرف غنی با این گروه را به اوج رساند. اکنون غرنی (پایتخت فرهنگی جهان اسلام در سال 2018) در آتش درگیری طالبان با نیروهای ویژه ارتش و دیگر نیروهای امنیتی می‌سوزد و دست‌کم صد نیروی امنیتی، دویست عضو طالبان (شامل دوازده فرمانده کلیدی افغان، پاکستانی، عرب و چچنی) و سی غیرنظامی کشته، صدها نفر از طرفین زخمی و هزاران نفر نیز بیشتر به طرف کابل آواره شده‌اند.
اما همزمان با افزایش چشمگیر درگیری‌ها، در عرصه سیاسی تحولاتی با میدان‌داری آمریکایی‌ها جریان دارد. نیویورک تایمز به‌تازگی فاش کرد که رئیس‌جمهور آمریکا به توصیه اکید دستیاران امنیتی‌اش، به دیپلمات‌های ارشد آمریکایی دستور داده تا با طالبان مستقیم مذاکره کنند. رویکردی برخلاف راهبرد نوین ترامپ برای افغانستان و آسیای جنوبی که اوت 2017 از آن رونمایی کرد و بیشتر بر سرکوب طالبان متمرکز بود تا مذاکره با این گروه. همچنین رویکرد تازه واشینگتن پاسخ مثبتی است به درخواست طالبان برای مذاکره مستقیم با آمریکا با هدف به گفته این گروه «حل اختلافات فیمابین و سپس مذاکره با دولت افغانستان». نیویورک تایمز، آتش‌بس دولت و طالبان، افزایش فشار بر پاکستان برای توقف پناه دادن به سران طالبان و نشست ماه ژوئیه نمایندگان و علمای کشورهای اسلامی در عربستان برای مشروعیت‌زدایی از جنگ طالبان را نیز حاصل دور تازه تلاش‌های دولت ترامپ به‌منظور احیای روند صلح افغانستان عنوان کرده است.
دور تازه مذاکرات محرمانه آمریکا و طالبان به‌طور علنی در سفر پمپئو، وزیر امور خارجه آمریکا به کابل در ماه ژوئیه با اعلام آمادگی او برای مذاکره مستقیم با طالبان کلید خورد. پس از آن، سفرهای پیاپی مقامات آمریکایی ازجمله آلیس ولز، معاون وزارت خارجه به افغانستان و پاکستان با هدف زمینه‌سازی برای این مذاکرات و شاید دیدار با سران طالبان، آغاز شد که عبدالله عبدالله، رئیس اجرایی حکومت وحدت ملی افغانستان نیز آن را تأیید کرد؛ هرچند هنوز طالبان این موضوع و حتی دریافت درخواست رسمی مذاکره از طرف آمریکا را تأیید نکرده است. بااین‌حال، با وجود تلاش ولز و دیگر مقامات آمریکایی، دولت و شورای عالی صلح افغانستان درمورد احتمال جایگزینی مذاکرات مستقیم واشینگتن ـ طالبان به‌جای روند رسمی صلح بین‌الافغانی نگران‌اند.
دراین‌میان، اعلام راه‌اندازی دو دفتر تازه ازسوی طالبان در تاشکند ازبکستان و دوبی در کنار دفتر آن در دوحه قطر در آینده نزدیک به‌دنبال سفر هیئتی از طالبان مقیم دوحه به ازبکستان در ماه اوت که وزارت خارجه این کشور آن را تکذیب کرد، با انتقاد برخی اعضای شورای عالی صلح و محمدامین کریم، مشاور امور بین‌الملل رئیس‌جمهور افغانستان روبه‌رو شده است. آنها نه‌تنها لزومی بر این اقدام طالبان ندیده‌اند، بلکه حتی کریم، راه‌اندازی دفتر طالبان در کابل را خواستار شد؛ درخواستی که با توجه به شرایط جبهه‌های جنگ، عجیب است و شاید فشارهای آمریکا، پاکستان و عربستان سعودی، سه حامی اصلی طالبان، پشت این پیشنهاد و نیز پشت راه افتادن دفاتر تازه این گروه و حتی حمله طالبان به غزنی با هدف کسب امتیازات بیشتر در مذاکرات پیشِ رو باشد. نکته مهم درمورد دفاتر یادشده، کاهش اعتبار دفتر دوحه و انتقال مسئولیت مذاکرات سیاسی طالبان از آنجا به تاشکند و تبدیل دفتر قطر به مرکز آموزشی این گروه در کنار دوبی به‌عنوان دفتر ارتباطات طالبان است.

پیامدها برای ایران
مجموعه تحولات اخیر چه پیامدهایی برای منافع و امنیت ملی ج.ا.ایران دارد؟ در پاسخ باید گفت براساس راهبرد ترامپ برای افغانستان، نقش روسیه، چین و ایران نادیده گرفته شده، اما در عمل این سه کشور در کنار پاکستان، هند و دیگران همچنان برای برقراری صلح و البته تأمین منافعشان در افغانستان تلاش می‌کنند.
به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین پیامد تحولات اخیر افغانستان برای جمهوری اسلامی، کمرنگ شدن نقش آن در روند صلح افغانستان باشد؛ امری که دیگر رقبای ایران و برخی مقامات و نیروهای سیاسی افغان از آن استقبال می‌کنند، زیرا از نفوذ سیاسی و فرهنگی پایدار این کشور بین افغان‌ها هراس دارند.
برای جلوگیری از این موضوع بهتر است تهران به سرعت ضمن اعلام صریح مواضع خود درمورد مذاکرات آمریکا و طالبان و تأسیس دفاتر تازه طالبان، ابتکار عمل را به‌دست گرفته و راهکارهایی منطبق با واقعیات روز افغانستان با هدف پایان جنگ و کاستن از تأثیر دخالت‌های فزاینده واشینگتن در روند صلح این کشور ارائه دهد.