چرخش سیاسی روسیه در بحران سوریه

نیکنام ببری


جنگ و نزاع داخلی در سوریه به روزهای پایانی خود نزدیک شده است. هم‌اکنون نیروهای ارتش سوریه کنترل بخش‌های عمده‌ای از سرزمین سوریه را دراختیار گرفته‌اند. دیگر خبری از فعالیت پیکارجویان داعش، النصره و دیگر جریان‌های تروریستی در سوریه نیست و این امر امیدها را برای حل نهایی بحران داخلی در سوریه بیشتر کرده است؛ اما در بیرون از سوریه وضعیت به کلی متفاوت است. اختلاف و واگرایی در میان بازیگران مهم ذی‌نفع در بحران سوریه بسیار مشهود است. جنبه تلخ ماجرا در اینجاست که این اختلاف به درون بازیگران همسو هم رسیده است و نه‌تنها شاهد اختلاف‌نظر دو طیف به رهبری آمریکا و روسیه هستیم بلکه در داخل این طیف هم اختلاف نگرش و سلیقه بر سر آینده بحران سوریه و مسئله حضور نیروهای خارجی مطرح است. فاصله‌گیری روسیه از ایران دراین‌راستا قابل ارزیابی است. روسیه با تصور اینکه فضای بحران در سوریه عوض شده، بایستی تحولی در رویکردهای خود دهد. از دید رهبران روسیه، بحران سوریه از شکل نظامی به سمت سیاسی ـ دیپلماتیک تغییر مسیر داده و در این چهارچوب روسیه به‌عنوان یک قدرت بزرگ بین‌المللی باید نقشی متناسب با جایگاه و پرستیژ بین‌المللی‌اش ایفا کند.
روسیه و تلاش برای ارائه چهره نرم در بحران سوریه
تجربه حضور نظامی آمریکا در عراق و افغانستان این دیدگاه را در میان مردان سیاسی کرملین به‌وجود آورده که برای تداوم حضور و نفوذشان در سوریه به گزینه و سیاستی غیر از ابزار نظامی نیاز دارند. این کشور که از اواخر سال 2015 به طرفداری از دولت بشار اسد وارد منازعه هوایی در سوریه شد و توانست موازنه جنگ را در این کشور به نفع بشار اسد رقم بزند، امروزه در تغییر تاکتیکی سعی دارد با ورود و برجسته کردن نقش‌شان در مسئله کمک‌های بشردوستانه به مردم رنج‌دیده سوریه، موقعیت و چهره نرم خودشان را در میان جمعیت سوری‌نشین ارتقا دهند. نظامیان روسیه در سوریه در کنار ارائه کمک‌های لجستیکی به ارتش سوریه به منبع عمده پخش و توزیع کمک‌های انسانی نیز تبدیل شده‌اند. یوگنی پریماکوف، بنیان‌گذار مأموریت‌های بشردوستانه فدراسیون روسیه گفته است: در سوریه مردمان گرسنه زیادی در خانه‌های خراب‌شده وجود دارد و ما باید تحولی دراین‌زمینه انجام دهیم. وی همچنین اعلام کرد که نظامیان حاضر در سوریه به‌تدریج وارد کمک‌های انسان‌دوستانه شده‌اند. ما در دوره اتحاد جماهیر شوروی در حوزه فعالیت‌های بشردوستانه در کشورهای جنگ‌زده بسیار فعال بودیم و امروز درحال بازگشت به آن دوره هستیم. بدین‌رو به‌نظر می‌رسد در شرایطی که پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه قصد ترک نظامی سوریه را دارد، تمایل دارد چهره‌ای نرم و انسان‌دوستانه از کشورش میان مردم سوریه به‌جای بگذارد (Hille, 2018).
همگرایی با آمریکای ترامپ
فاکتور مهم دیگر در چرخش سیاسی روسیه در بحران سوریه بی‌گمان به تلاش این کشور برای نزدیکی به آمریکا و تنش‌زدایی با واشینگتن برمی‌گردد. پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا امیدواری‌ها را به اصلاح روابط روسیه و آمریکا به‌طور کلی و اجماع طرفین در بحران سوریه به‌طور اخص بیشتر کرد. از دید طرف‌های غربی یکی از مهم‌ترین دلایل حضور جدی نظامی روسیه در بحران سوریه، تحریک کشورهای اروپایی و آمریکا به مذاکره و چانه‌زنی با روسیه بود. از منظری روسیه با نقش‌آفرینی بیشتر در سوریه، این زمینه را ایجاد کرده که طرف آمریکایی به سمت این کشور به‌عنوان یکی از ذی‌نفعان اصلی در بحران سوریه بیاید (Issaev, 2017: 2). ازهمین‌رو، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، در نشست اخیر هلسینکی از تمایلش به همکاری با طرف‌های غربی جهت به سرانجام رساندن بحران سوریه خبر داد. روسیه در این نشست به‌صورت ضمنی این پیام را به طرف آمریکایی‌اش رساند که با اولویت حفظ تمامیت ارضی سوریه، حاضر به پذیرش منافع و خواسته‌های آمریکا و حتی طرف صهیونیستی نیز است. برای طرف آمریکا، مهم‌ترین اولویت در سوریه مسئله ایران و نفوذ منطقه‌ای‌اش است. در شروط دوازده‌گانه مایک پمپئو وزیر خارجه آمریکا نیز یکی از موارد اعلانی، همین نفوذ ایران در محیط پیرامونی خاورمیانه ازجمله سوریه و یمن بود. به‌نظر می‌رسد دولت آمریکا که رهبری ائتلاف بین‌المللی ضدداعش را برعهده دارد، به این جمع‌بندی رسیده‌اند که با ابزار صرف نظامی امکانی برای پیروزی و به کرسی نشاندن خواسته‌های ژئوپلیتیکی‌شان ندارند. بنا به گزارش‌ها، تاکنون ائتلاف ضدداعش بیش از یازده هزار موشک بر سر داعش ریخته است و این درحالی است که اخیراً بنا به گزارش سازمان ملل داعش با تأسیس شبکه‌های زیرزمینی و پنهانی نیرویی بالغ بر بیست هزار نفر در سوریه و عراق دراختیار دارد. این آمار گرچه در وهله اول غلوآمیز به‌نظر می‌رسد اما با عطف به تجربه و تداوم بی‌ثباتی‌ها در منطقه دور از ذهن به‌نظر نمی‌رسد. بدین‌رو مطلوب آمریکایی هم این است که وارد همکاری و شراکت با روسیه به‌عنوان یکی از ذی‌نفعان اصلی در منطقه شود. در برابر روس‌ها هم با درنظر گرفتن شرایط جدید منطقه‌ای و جهانی و با تصور اینکه فرصت و زمان همکاری با آمریکا فراهم شده، آمادگی خودشان را به شکل‌های مختلف ابراز داشته‌اند.
یکی از نشانه‌های مهم تغییر رفتاری روسیه، موضع دوپهلوی این کشور در منازعه ایران با رژیم صهیونیستی است. قابل ذکر است که در 11 فوریه 2018 ارتش رژیم صهیونیستی حملات چندگانه‌ای را به مواضع ایران در سوریه انجام داد. واکنش روسیه به‌عنوان قدرتی که طی هفت سال اخیر همراه با ایران حامی دولت اسد است، جالب بود. روسیه درپی افزایش نزاع و برخوردهای نظامی میان ایران و رژیم صهونیستی در نزدیکی بلندی‌های جولان موضعی مبهم اتخاذ کرده و سعی در حفظ موازنه میان تهران و تل‌آویو داشت. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در اظهاراتی از هر دو طرف درگیر خواست که از تنش و منازعه زمینی اجتناب بورزند. نوع اظهارات و واکنش رهبران روسیه به درگیری‌های اخیر ایران و رژیم صهیونیستی نشان می‌دهد که برای روسیه، اولویت‌های به مراتب مهم‌تر از خود بحران سوریه و ایران در سوریه وجود دارد و این کشور در تلاش برای استفاده از کارت سوریه در دیگر موضوعات جهانی است. درهمین‌راستا، ایرینا زیاقلسکایا ، تحلیلگران ارشد روسیه در امور خاورمیانه معتقد است که موقعیت برای روسیه در منازعه احتمالی ایران با رژیم صهیونیستی بسیار دشوار است. مسکو از روابط گرم و عمیقی با هر دو طرف برخوردار است. ازیک‌سو رژیم صهیونیستی خود را متعهد به نابودی هرگونه پایگاه نظامی در جنوب سوریه و در نزدیکی مرزهای خود می‌داند؛ به‌طوری‌که این سیاست ازسوی نتانیاهو در دیدار اخیرش با پوتین در اواخر ماه ژانویه نیز مورد تأکید قرار گرفت و ازسوی‌دیگر ایران با باور به اینکه هنوز خطر تکفیریسم از سوریه پایان نیافته، بر لزوم حضور نظامی در سوریه تأکید دارد. نکته مهمی که در این بین مطرح است اینکه روسیه چه میزان توانایی در مدیریت بحران میان تهران و تل‌آویو دارد؛ تجربه اخیر تحولات در سوریه نشان داده که روسیه از محدودیت‌های جدی در پیگیری برنامه‌ها و استراتژی‌های کلانش در سوریه برخوردار است. عملیات عفرین ترکیه در شمال سوریه گرچه با چراغ سبز روسیه همراه بود اما این پیام را نیز داشت که روسیه در کنترل نفوذ ترکیه در سوریه ناتوان است. این امر در رابطه با ایران نیز صادق است. جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان کشوری که از نفوذ ساختاری و رسمی در سوریه برخوردار است و هم‌اکنون نیروهای حامی ایران در سوریه درحال فعالیت و انجام عملیات در برابر طیف متنوع مخالفان تروریستی دولت اسد هستند؛ امکان اینکه قربانی منافع روسیه در معاملات این کشور با آمریکا و رژیم صهیونیستی واقع شود، بسیار ضعیف و دور از انتظار است (Avadaliani, 2018: 1 & 2).
فرجام
بنا به گزارش بانک جهانی، حدود چهارصد هزار نفر در سوریه کشته شده و بنا به گزارش سازمان ملل 6/5 میلیون از شهروندان سوری راهی کشورهای همسایه شده است. ازسوی‌دیگر 5/6 میلیون نفر دیگر نیز در داخل سوریه بی‌خانمان شده‌اند. ترکیه به‌تنهایی میزبان 3.4 میلیون پناهنده سوری است. این طیف از پناهندگان به‌دنبال راهی برای مهاجرت به سمت اروپاست. قدرت‌های بزرگ منطقه‌ای و جهانی با عطف به این نگرانی‌ها این رسالت را بر دوش دارند که با محور قرار دادن ثبات و امنیت جامعه و نظام سوریه و کنار گذاشتن نگاه‌های سیاسی و رقابتی، سامانی به جامعه خسته از جنگ سوریه بدهند.
منابع
1.Avadaliani, Emil (2018), Russia and the Israeli-Syrian-Iranian Confrontation, BESA Center Perspectives Paper No. 742, February 15, 2018.
2.Hille, Kathrin (2018) Russia Tries to win Hearts and Minds with Aid in Syria, https://www.ft.com/content/e034bdde-96f0-11e8-b747-fb1e803ee64e
3.Issaev, Leonid (2017), Can Russia Reach a Consensus on Syria with Trump?, Expertbrief World Politics, sharqforum.org