چاپ

حملات تروریستی ترکیه و تأملی در پررنگ‌تر شدن نقش آسیای مرکزی در شاخه نظامی داعش

حسام حجت زاده
 
یکشنبه 1 اسفند 1395



ترکیه سال 2016 را با سلسله حملات تروریستی مرگبار پشت‌‌سر گذاشت و آن‌گونه که از شواهد پیداست، در سال 2017 نیز این حملات ادامه خواهند داشت. «داعش»، یکی از گروه‌های اصلی دخیل در این حملات معرفی شده و نکته مهم دراین‌میان آن است که شاخه نظامی داعش در برخی عملیات‌های یک سال اخیر خود در ترکیه از پیکارجویان اهل ازبکستان و قرقیزستان استفاده کرده است. برای نمونه، به دو عملیات داعش در استانبول اشاره می‌شود.

در عملیات نخست، سه عضو این گروه تروریستی در پایان ژوئن 2016 در حمله به فرودگاه «آتاتورک» استانبول، 44 نفر ازجمله نوزده خارجی را از پای در آوردند، و 230 نفر را زخمی کردند. برخی گزارش‌ها از این حکایت می‌کرد که یکی از سه مهاجم، اهل جمهوری خودمختار «داغستان» روسیه، و دو مهاجم دیگر اهل ازبکستان و قرقیزستان بوده‌اند. مهاجمان پس‌ازآنکه به‌طور جداگانه مسافران را در سه نقطه مختلف از فرودگاه به گلوله بستند، خود را منفجر کردند؛ شیوه‌ای که به وضوح مشابه آن را بارها ازسوی داعش و متحدانش در غرب آسیا، افغانستان، پاکستان و نیجریه مورد استفاده قرار گرفته است؛ اما در حمله دوم که درست پس از آغاز سال 2017 به وقوع پیوست، مهاجم خودش را منفجر نکرد، بلکه درحالی‌ که لباس بابانوئل به تن داشت، پس از ورود به کلوپ شبانه معروف «رینا» در حاشیه تنگه بسفور در استانبول، فقط با مسلسل کلاشنیکوف هر کسی را که دید، حتی زخمی‌ها را هدف قرار داد. وی بعد از آن که 39 نفر، ازجمله 28 خارجی را کشت، و 69 نفر را زخمی کرد، با سرعت محل جنایت را ترک کرد. این شیوه کاملاً به آنچه که پیکارجویان وابسته به سازمان «القاعده» در سال 2008 در حمله مرکز یهودیان مومبای (بمبئی) هند و داعش در حمله‌ای در پاریس در نوامبر 2015 به‌کار بستند، شباهت داشت. داعش در بیانیه‌ای این مهاجم را که بعداً مشخص شد «یاخه (عبدالقدیر) مَشرپوف» معروف به «ابومحمد خراسانی» نام دارد، «سرباز قهرمان خلافت» خواند و منابع خبری و اطلاعاتی در ترکیه و سوریه تأیید کرده‌اند که او اکنون در «رقّه» (پایتخت خلافت خودخوانده داعش) است.


دراین‌میان، پس از آنکه مقامات امنیتی ترکیه اعلام کردند عامل کشتار کلوپ رینا، ازبک یا قرقیزتبار بوده است و متعاقباً هویت ملیت قرقیزستانی مَشرپوف و جعلی بودن گذرنامه او تأیید شد، مناقشات لفظی بین مقامات آنکارا و بیشکک بر سر این موضوع درگرفت. کمیته امنیت ملی قرقیزستان (GKNB) مدعی شد که فردی به‌نام مشرپوف در شهر کوچک «قره‌سو» در استان جنوبی «اوش» این کشور به تجارت مشغول است. بااین‌حال، سخنگوی (GKNB) اذعان کرد که این فرد در استانبول حضور داشته و روز سوم ژانویه پس از آنکه توسط پلیس ترکیه مورد بازجویی کوتاهی قرار گرفت، وارد فرودگاه بیشکک شد؛ اما نه گذرنامه‌اش جعلی بوده و نه از چگونگی انتشار عکس گذرنامه خود در شبکه‌های اجتماعی اطلاع داشته است.

صرف‌نظر از اینکه یک تاجر، کشاورز یا کارمند به علل مختلف ازجمله فقر مالی یا فرهنگی می‌تواند جذب تبلیغات فریبنده و پیشنهادهای وسوسه‌کننده یک گروه  تروریستی شود و هزاران کیلومتر دورتر از محل سکونت خویش، به کشتار دست بزند، روند عضوگیری داعش به خوبی نشان‌دهنده اهمیت روزافزون پیکارجویانی است که از جمهوری‌های آسیای مرکزی به این گروه می‌پیوندند. این اهمیت به چند دلیل است:

اول، مهارت و تجربه ازبک‌ها، قرقیزها و دیگر پیکارجویان تبعه آسیای مرکزی که ناشی از سابقه عضویت این افراد در گروه‌ها و سازمان‌های تروریستی مانند حرکت اسلامی ازبکستان (IMU)، جماعت انصارالله تاجیکستان، حزب اسلامی ترکستان (TIP) است. این‌گونه گروه‌های مسلح سال‌ها هم‌پیمان سازمان «القاعده»، طالبان افغان و تحریک طالبان پاکستان/ شاخه ملا فضل‌الله شناخته می‌شدند و اکنون که جذب موفقیت‌های نظامی داعش در عراق و سوریه بین سال‌های 2013 تا 2015 شده‌اند، تجربیات خود را در قالب تاکتیک‌های نظامی در اختیار آن گروه تروریستی قرار می‌دهند.


دوم، گسترش قلمرو جغرافیایی داعش در آن‌سوی غرب آسیا و البته در نزدیکی مرزهای شرقی ایران با هدف ناامن کردن شرق این کشور و در عین حال تلاش برای تأسیس «ولایت خراسان» داعش، ازجمله اهداف سرکردگان این گروه و حامیان منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای آنان بوده است. به همین‌منظور، در طول دو سال اخیر، صدها عضو حرکت اسلامی ازبکستان، حزب اسلامی ترکستان و دیگر پیکارجویان افراط‌گرای اهل آسیای مرکزی در کنار پیکارجویان عضو گروه‌های منشعب از طالبان پاکستانی در حمایت از داعش، ازیک‌سو در ولایات شرقی و شمالی افغانستان درگیر زد و خوردهای خونینی با طالبان افغان و نیروهای امنیتی افغانستان هستند و ازسوی‌دیگر، پیکارجویان داعشی اهل آسیای مرکزی، در مواردی غیرنظامیان (به‌ویژه اقلیت شیعه هزاره) را در افغانستان و پاکستان آماج حملات انتحاری قرار می‌دهند.


سوم، تبلیغات گسترده داعشی‌ها این تصور را برای بسیاری از پیکارجویان افراط‌گرا ایجاد کرد که مسیر دستیابی به هدف اصلی‌شان که عبارت بود از سرنگون کردن رژیم‌های اقتدارگرای غیرمذهبی آسیای مرکزی، با پیوستن حرکت اسلامی ازبکستان و امثال آن به داعش هموارتر خواهد بود و استراتژی «القاعده» دیگر پاسخگوی بلندپروازی‌های آنها نیست. به همین دلیل، هزاران نفر از اعضای IMU، و دیگران مشتاقانه به صفوف داعش پیوستند و با ابوبکر البغدادی (سرکرده داعش) بیعت کردند. البته بخش کوچک‌تری از پیکارجویان نیز که شمار آنان به‌طور دقیق مشخص نیست همچنان ضمن وفاداری به «ایمن الظواهری» ـ رهبر القاعده ـ به جنگیدن در افغانستان، پاکستان، کشمیر تحت کنترل هند و سوریه با دولت‌ این کشورها را ادامه می‌دهند. بااین‌حال، شواهد و قرائن نشان می‌دهد که برخلاف انتظار پیکارجویان افراط‌گرای آسیای مرکزی، داعش تمایلی ندارد که در وهله اول از آنان فقط برای ایجاد «ولایت خراسان» خود که آسیای مرکزی هم بخشی از این استان بزرگ داعشی را تشکیل می‌دهد، کمک بگیرد؛ بلکه درواقع اولویت و هدف اصلی البغدادی و اطرافیانش آن است که از حرکت اسلامی ازبکستان و نظایر آن برای پیشبرد عملیات نظامی در سوریه و عراق و همچنین تداوم ایجاد رعب و وحشت عمومی در ترکیه و سایر کشورهای هدف، استفاده ابزاری کنند. حتی دور نیست که پای اعضای IMU، انصارالله و غیره برای اجرای عملیات تروریستی به اروپا و روسیه هم باز شود.


درنهایت آنچه تا به امروز از هم‌پیمانی با داعش نصیب اعضای گروه‌های مسلح وهابی و سلفی افراطی ازبک، قرقیز، تاجیک و اویغورتبار آسیای مرکزی شده، افزایش بادکنکی و مصنوعی نقش و کارکردهای آنها در شاخه نظامی داعش بوده است؛ اما به‌نظر نمی‌رسد این ائتلاف و همکاری پایدار بماند؛ زیرا ازیک‌طرف، خورشید اقبال داعش درحال غروب کردن است و شکست‌های سنگین آن در عراق و تا حدودی در سوریه به‌تدریج گروه‌های متحد داعش را سرخورده ساخته است که نمونه بارز آن را می‌توان در بازگشت جماعت الأحرار (از گروه‌های بزرگ منشعب از طالبان پاکستان) به دامان «القاعده» در سال 2016 ملاحظه نمود. ازطرف‌دیگر، رهبران و فرماندهان ارشد حرکت اسلامی ازبکستان و دیگر گروه‌های اهل آسیای مرکزی به مرور متوجه شده‌اند که آلت دست البغدادی و حامیان پشت‌پرده وی قرار گرفته‌اند و به همین دلیل، موج اولیه پیوستن به شهروندان آسیای مرکزی به داعش از طریق ترکیه و روسیه روبه افول است.