چاپ
تبعات عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای
 

دکتر سعید خالوزاده 
 
 
سه‌شنبه 8 تیر 1395

 
عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای یکی از محورهای دستورکار سیاست خارجی کشور است. سازمان همکاری‌های شانگهای یک سازمان امنیتی ـ اقتصادی است که در سال 2001 توسط کشورهای بنیان‌گذار چین، روسیه، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان تأسیس شد. بعد از مدتی کشورهای ایران، افغانستان، هند، پاکستان و مغولستان به‌عنوان اعضای ناظر پذیرفته شدند. ایران در سال 2005 به عضویت ناظر این سازمان درآمد و مدتی بعد درخواست عضویت دائم در آن را مطرح کرد. در این میان روسیه و چین دو کشور بنیان‌گذار و دو قدرت محوری و اصلی این سازمان از عضویت دائمی ایران در این سازمان حمایت کرده‌اند، زیرا این عضویت به تحکیم قدرت این کشورها در عرضه بین‌المللی می‌انجامد و موقعیت منطقه‌ای بین‌المللی آن را ارتقا می‌دهد. سازمان شانگهای در صورت تقویت همکاری‌ها می‌تواند در آینده تبدیل به یکی از سازمان‌های منطقه‌ای قدرتمند جهان شود و کشورهای عضو آن چنین پتانسیلی را در بطن خود دارند.
عضویت دائم ایران در این سازمان اخیراً به‌طورجدی‌تری مطرح شده است؛ در تاریخ 10 فروردین ماه گذشته، سرگئی لاوروف وزیر امورخارجه روسیه اعلام کرد قصد دارد موضوع عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای را در نشست آینده وزیران امورخارجه این سازمان مطرح کند. وی خاطرنشان ساخت این درک عمومی وجود دارد که ایران شرایط لازم برای پیوستن به سازمان همکاری شانگهای به‌عنوان یکی از اعضای کامل این سازمان را دارد و لذا با توجه به این‌که تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران لغو شده است، ما هیچ مانعی در این زمینه نمی‌بینیم. قبلاً روسیه و چین به‌خاطر تحریم‌های ناشی از فعالیت‌های هسته‌ای، بحث عضویت ایران را موکول به حل‌وفصل پرونده هسته‌ای می‌کردند.
البته روسیه تاکنون نگاهی توأم با شک و تردید به حضور ایران در شانگهای داشته است. مسکو، ازیک‌طرف با توجه به ظرفیت‌هایی که ایران دارد، نمی‌توانسته است عضویت ایران را نادیده بگیرد؛ همچنین این نگرانی وجود داشته است که اگر ایران وارد شانگهای شود و بخواهد عضو اصلی شود و در تصمیم‌گیری‌ها حضور داشته باشد، ممکن است توازن را در داخل مجموعه شانگهای به هم بزند. کشورهای تأثیرگذار در شانگهای چین و روسیه هستند و هر دو هم به‌نحوی روابط خوبی با ایران دارند؛ همین مسئله باعث می‌شود که مسکو با نوعی شک و تردید به پیوستن ایران نگاه کند. به همین دلیل در طول چند سال گذشته بهانه‌های متعددی مبنی بر اینکه ایران فعلاً نمی‌تواند عضو شود مدنظر روسیه بود. در این رابطه وضعیت فعالیت‌های هسته‌ای ایران و تحریم‌های ناشی از قطعنامه شورای امنیت دستاویزی در دست روس‌ها برای به تأخیر انداختن عضویت ایران بوده است.
این درحالی است که اخیراً آقای لاوروف اعلام کرده است که روسیه به‌دنبال طرح موضوع عضویت ایران در سازمان شانگهای است؛ که در نوع خود می‌تواند تحولی در موضع روسیه نسبت به این موضوع باشد. البته باید در نظر داشت بعد از توافق هسته‌ای وین و اجرایی شدن برجام از 26 دی‌ماه گذشته، شرایط برای تعاملات منطقه‌ای و بین‌المللی ایران بیشتر از قبل فراهم شده و موضوع عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای جدی‌تر از هر زمانی مطرح شده است. در این میان روسیه به‌عنوان یکی از دو قدرت اصلی این سازمان (در کنار چین) چه‌بسا با اغتنام از فرصت سعی می‌کند خود ابتکار عمل را در دست گرفته و ایده عضویت ایران را به‌نام خود ثبت کند و منافع جنبی ناشی از این موضع خود را به‌دست آورد؛ زیرا اگر روسیه پیشقدم نشود کشورهای دیگر عضو می‌توانند این کار را مطرح کنند.
حضور ایران در سازمان شانگهای می‌تواند نفع همه اعضا را به‌دنبال داشته باشد و منافع متعددی را برای کل سازمان به همراه بیاورد. با توجه به موقعیت منطقه‌ای ایران به‌عنوان کشوری با موقعیت بالای ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک قطعاً موقعیت‌های جمعی فراوانی برای همه اعضای سازمان به‌دنبال می‌آورد. ایران کشوری با ظرفیت اقتصادی تجاری و سیاسی فرهنگی بسیار بالا، با هشتاد میلیون جمعیت و میلیون‌ها نفر جوان تحصیلکرده، فرصت‌های بی‌بدیل و گسترده‌ای برای توسعه و ارتقا سازمان به‌وجود می‌آورد. ایران یکی از کشورهای مطرح جهان در حوزه انرژی‌های هیدروکربور و نفت و گاز است. کشورهای عضو شانگهای عموماً از روابط خوبی با ایران برخوردار هستند و ما با هیچ‌یک از اعضای آن اختلافات و مشکلات خاصی نداریم.
چندی پیش، دیمتری مزنتسف دبیرکل سازمان همکاری شانگهای تصریح کرد که اگر ایران به سازمان همکاری شانگهای بپیوندد، این مسئله کمک زیادی به قدرت سازمان، گسترش همکاری‌های چندجانبه و تقویت نفوذ سازمان در مسائل مهم بین‌المللی خواهد کرد. وی افزود: ایران می‌تواند به تقویت روابط بین اعضای این سازمان در زمینه‌های فرهنگی، گردشگری و همین‌طور روابط اقتصادی و تجاری کمک کند.
به‌نظر می‌رسد تمامی اعضای سازمان شانگهای با عضویت دائم ایران موافق هستند و یا اینکه مخالفت چندان جدی ندارند. چینی‌ها که از مناسبات سیاسی اقتصادی خیلی خوبی با ایران برخوردار هستند به موضوع پیوستن ایران علاقه‌مند هستند. با توجه موقعیت منطقه‌ای ایران و قرار گرفتن در حدفاصل آب‌های گرم خلیج‌فارس و دریای خزر و نقش مرتبط بین خطوط مواصلاتی شرق و غرب آسیا و اتصال آن به حوزه اروپا، ایران نقش بسیار مهمی در کریدور حمل‌ونقل منطقه‌ای دارد و این مزیت می‌تواند منافع عمده‌ای در حوزه تجاری برای همه اعضا به وجود آورد.
البته پذیرش یک عضو جدید در سازمان همکاری شانگهای روند آسانی نیست و هند و پاکستان که 11 سال پیش خواستار عضویت در این سازمان شدند، هنوز به نتیجه مطلوب خود نرسیده‌اند. ایران از سال ۲۰۰۵ میلادی تاکنون عضو ناظر سازمان همکاری شانگهای بوده است و به‌دنبال توافق هسته‌ای ایران با گروه 1+5 که روسیه و چین از اعضای اصلی آن هستند، زمینه برای عضویت کامل ایران در این سازمان بیشتر از هر زمانی فراهم آمده است. عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای می‌تواند جایگاه و حضور ایران در تعاملات منطقه‌ای و بین‌المللی را تقویت کند و موجب افزایش همکاری‌ها و تعاملات سیاسی اقتصادی با کشورهای منطقه شود.