چاپ
سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا در فردای خروج از اتحادیه اروپا
 
محمود جوادی
 
دوشنبه 31 خرداد 1395
  
 
رویکرد بریتانیا به اتحادیه اروپا، رویکردی کارکردی و ابزاری در راستای گسترش و تقویت قدرت ملی، به‌خصوص قدرت اقتصادی است.(1) چنین نگاه انگلیسی به اتحادیه اروپا سرآغاز جریانی از دهه 70 میلادی بوده که نهایتاً قرار است در 3 تیر 1395 (23 ژوئن 2016)، تکلیف آن مشخص گردد؛ خروج بریتانیا از اتحادیه یا استمرار عضویت در آن. در حال‌حاضر و بر اساس رویکرد هزینه فایده، خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا تبعات به‌مراتب گسترده و شدیدتری برای این کشور دارد. انزوای بریتانیا در نظام منطقه‌ای و جهانی(2) تا احتمال تجزیه این کشور سلطنتی(3) تنها بخشی از تبعات ژئوپلیتیکی به‌حساب می‌آید.
این پیامدهای منفی در کنار افول بالقوه قدرت اقتصادی و خدشه‌دار شدن امنیت اقتصادی(4) که به‌مثابه امنیت ملی برای بریتانیایی‌ها عنوان می‌شود، بیش‌ازپیش سرنوشت ملت (یا ملت‌هایی) را به همه‌پرسی پیش‌ِرو گره ‌زده است. درصورتی ‌که شهروندان انگلیسی به همه‌پرسی خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا پاسخ «آری» دهند، رویکرد حاکمیت و دولت بریتانیا در تمامی حوزه‌های سیاستی (احتمالاً) دستخوش تغییر خواهد شد. به‌زعم نگارنده، سیاست خاورمیانه‌ای این کشور می‌تواند یکی از حوزه¬های سیاستی¬ای باشد که تغییر و تحول در آن اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.
گزارش رسمی مجلس عوام انگلیس(5) و برخی ارزیابی‌های اتاق‌های فکر بریتانیایی(6) بیانگر آن است که سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا به‌صورت قابلِ‌توجهی مستقل از اتحادیه اروپا بوده و درعین‌حال وابسته به سیاست‌های ایالات‌متحده آمریکا تعریف می‌شود. لذا، این‌گونه بیان می‌شود که خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا تأثیر حداقلی بر ماهیت سیاست خاورمیانه‌ای این کشور خواهد گذاشت، اگرچه تغییر اولویت‌های منطقه‌ای این کشور در خاورمیانه دور از ذهن تصور نشده است؛ بااین‌حال، نگاه کارکردی بریتانیا به اتحادیه اروپا و سازوکارهای آن به‌عنوان ابزاری برای «اعمال قدرت کم هزینه‌تر» باعث خواهد شد تا خروج از این اتحادیه، ظرفیت‌های اجرایی و اعمال نفوذ انگلیس در خاورمیانه و شمال آفریقا را (بسیار) محدود سازد.
نمونه بارز تأثیرگذاری انگلیس در خاورمیانه از کانال اتحادیه اروپا را می‌توان در اعمال تحریم‌های اتحادیه علیه جمهوری اسلامی ایران ملاحظه نمود. درحالی‌که پس از گسترش برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران، انگلیس درصدد تحریم اقتصادی برآمد؛ یونان که نیاز مبرمی به منابع انرژی ایران داشت، با تحریم‌های جدید علیه جمهوری اسلامی مخالف نمود. بااین‌حال، انگلستان در چهارچوب سیاست‌های اتحادیه اروپا توانست نظر مثبت یونان به اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران را جلب نماید؛ فرایندی که انگلستان خارج از ساختار اتحادیه به‌هیچ‌وجه نمی‌توانست از سازوکار‌های سیاست خارجی اتحادیه اروپا در اقناع یونان و به‌طورکلی پیشبرد اهداف خود علیه ایران بهره گیرد.(7) چنین اعمال قدرتی از کانال اتحادیه اروپا را می¬توان در دیگر کشورهای خاورمیانه از افغانستان و پاکستان تا لبنان و فلسطین اشغالی نیز مشاهده نمود.
با توجه به اهمیت راهبردی اتحادیه اروپا برای انگلیس و همچنین جایگاه ویژه اقتصادی اتحادیه اروپا نزد کشورهای خاورمیانه از جمله جمهوری اسلامی ایران، پرسش اصلی آن خواهد بود که سناریو محتمل برای سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا در فردای پس از خروج از اتحادیه اروپا چه خواهد بود؟ در حال حاضر، لایه‌های بالایی سیاست خاورمیانه‌ای انگلیس حول مسائل آشکاری چون تجارت، تضمین امنیت جریان انرژی ارزان و مهار تهدیدات تروریستی در هزاران کیلومتر دورتر از مرزهای بریتانیا عنوان می-شود(8) و لایه‌های زیرین سیاست خاورمیانه‌ای می‌تواند مسائلی چون اضمحلال اسلام سیاسی، تفرقه میان جوامع اسلامی، نظارت بر جابه‌جایی تسلیحات در منطقه، مدیریت نهادهای اطلاعاتی و امنیتی دول عربی حاشیه خلیج‌فارس(9) و به‌طورکلی، تبدیل طولانی‌مدت منطقه به کانون بحران¬های امنیتی اشاره داشت.
سناریو محتمل پیرامون سیاست خاورمیانه‌ای بریتانیا در فردای خروج از اتحادیه اروپا بر دو محور هم‌زمان استوار است. نخست، پس از خروج از اتحادیه اروپا، سیاست خاورمیانه¬ای انگلیس بیش‌ازپیش وجهه نظامی به خود گرفته و قدرت‌نمایی انگلیس در چهارچوب مأموریت‌ها و وظایف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و همچنین ائتلاف‌های دوجانبه میان این کشور و آمریکا در کنار فعالیت¬های دیپلماتیک این کشور در سطح شورای امنیت سازمان ملل متحد تشدید خواهد شد.(10) در سوی دیگر، بریتانیا به این عقلانیت راهبردی دست یافته که بازیگران دیگری در منطقه خاورمیانه به‌تدریج در حال ورود و کنشگری هستند. هند و چین دو قدرت نوظهوری هستند که علی‌رغم ابراز نگرانی‌های بسیار از سوی جهان غرب، بریتانیا به‌دنبال همکاری‌های گسترده در سطوح مختلف است. توافق اخیر پکن و لندن درخصوص همکاری‌های ضد تروریسم در حالی رسانه¬ای شده که ایالات‌متحده آمریکا مخالف جدی قانون جدید ضد تروریسم چین (دسامبر 2015) است.(11)
به‌نظر می‌رسد، بریتانیا به این منطق راهبردی دست‌یافته که سیاست خاورمیانه¬ای آمریکا نه به سمت اروپا، بلکه به سمت شرق (هند و چین) گرایش پیدا کرده و خواهان آن است تا با مشارکت این دو کشور در منطقه، «سواری دادن رایگان» به این دو قدرت نوظهور در منطقه پرآشوب خاورمیانه را پایان دهد و این دو کشور را در مدیریت تحولات منطقه‌ای شریک نماید. ازاین‌رو، انگلیس برای حفظ سلطه و نفوذ سنتی خود در منطقه خاورمیانه (به‌خصوص خلیج‌فارس) وارد تعاملات نه‌چندان آشکار با دو کشور هند و چین شده است.
نباید این موضوع را فراموش کرد که در صورت پاسخ مثبت شهروندان انگلیسی به همه¬پرسی سرنوشت-ساز 3 تیر (23 ژوئن)، فرآیندی دو ساله در چهارچوب معاهده اصلاحی لیسبون ـ تعریف شده تا وضعیت این کشور در قبال اتحادیه اروپا و دولت‌های عضو مشخص گردد. بنا به اظهارات دونالد تاسک، رئیس شورای اروپایی، حتی اگر مذاکرات ظرف دو سال به اتمام رسد باز هم تصویب وضعیت جدید بریتانیا طولانی خواهد بود؛ زیرا یکایک کشورهای عضو به‌علاوه پارلمان اروپا می‌بایست نتیجه نهایی را تائید کنند که حداقل پنج سال زمان خواهد برد.(12) تردیدی نیست که عدم قطعیت در آینده بریتانیا در هفت سال، (یا به تعبیر کامرون، یک دهه) پیشرو بر افول قدرت منطقه‌ای و جهانی بریتانیا تأثیر مستقیم خواهد گذاشت.
از منظر منافع و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران نیز اگرچه خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا باعث خواهد شد تا اعمال قدرت این کشور از کانال اتحادیه اروپا قطع گردیده و به¬نوعی تأثیرگذاری بریتانیا بر ایران دچار افول گردد، اما شکل‌گیری پیوندهای غیرسیاسی هم‌زمان میان انگلیس با هند و چین در خاورمیانه می‌تواند تهدیدی بالقوه برای جمهوری اسلامی ایران تلقی شود. نکته دیگر در این خصوص آن است که خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، این کشور را در کوتاه‌مدت وارد فضای تعلیق و هرج‌ومرج اقتصادی خواهد کرد، لذا سیاست اصولی می‌تواند این باشد که جمهوری اسلامی کماکان به‌دنبال توافق جامع همکاری با اتحادیه اروپا بوده و در حوزه‌های پولی، بانکی، بیمه‌ای و نظایر آن، همکاری صِرف با بریتانیا را در دستورکار نداشته باشد.
 
پی‌نوشت‌ها
1. Prime Minister's Office, 10 November 2015, "Prime Minister's Speech on Europe", at: https://www.gov.uk/government/speeches/prime-ministers-speech-on-europe
2. The White House Office of Press Secretary, 23 April 2016, "Remarks by President Obama in Town Hall with Young Leaders of the UK", at: https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2016/04/23/remarks-president-obama-town-hall-young-leaders-uk
3. Shaun Connolly, 15 June 2016, " Alex Salmond says Brexit will lead to second Scottish independence referendum", The Independent, at: http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/alex-salmond-says-brexit-will-lead-to-second-scottish-independence-referendum-a7082821.html
4. Anushka Asthana, et al., 15 June 2016, " George Osborne: vote for Brexit and face £30bn of taxes and spending cuts", The Guardian, at: http://www.theguardian.com/politics/2016/jun/14/osborne-predicts-30bn-hole-in-public-finance-if-uk-votes-to-leave-eu
5. Vaughne Miller, 4 June 2015, "Exiting the EU: Impact in Key UK Policy Areas", Briefing Paper No. 07213, Library of House of Commons, at: http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-7213/CBP-7213.pdf
6. Jane Kinninmont, 13 June 2016, "A Post-Brexit Britain Would Double Down on Middle East Alliances", Chatham House, at: https://www.chathamhouse.org/expert/comment/post-brexit-britain-would-double-down-middle-east-alliances#
7. Ian Bond, 30 November 2015, "Millstone or multiplier? EU foreign policy", Bulletin Issue 105, Center for European Reform, at: http://www.cer.org.uk/publications/archive/bulletin-article/2015/millstone-or-multiplier-eu-foreign-policy
8. Tim Street, 22 January 2016, "SDSR 2015: Continuity, Control and Crisis in UK Defence Policy", Oxford Research Group, at: http://www.oxfordresearchgroup.org.uk/publications/briefing_papers_and_reports/sdsr_continuity_control_and_crisis_uk_defence_policy_3
9. "Britain in the Middle East: We’re back", 13 December 2014, The Economist, at: http://www.economist.com/news/britain/21636071-new-naval-base-bahrain-echo-past-were-back
10. Nick Witney, 5 November 2015, "Brexit to Nowhere: The Foreign Policy Consequence of "Out"", Essay, European Council on Foreign Relations, at: http://www.ecfr.eu/publications/summary/Brexit_to_nowhere_The_foreign_policy_consequences_of_Out4092
11. "China, Britain agree to strengthen security cooperation", 14 June 2016, China Daily, at: http://www.chinadaily.com.cn/china/2016-06/14/content_25700010_2.htm#1020262
12. Heather Stewart, 12 June 2016, "Britain faces seven years of limbo after Brexit, says Donald Tusk", The Guardian, at: http://www.theguardian.com/politics/2016/jun/12/britain-faces-seven-years-of-limbo-after-brexit-says-donald-tusk