چاپ
مذاکرات هسته‌ای ایران به مثابه فرایند
 
طیبه محمدی کیا، کاندیدای دکتری روابط بین‌الملل در دانشگاه علامه طباطبایی
 
چهارشنبه 7 بهمن 1394
 
 
 
گفتگوهای بین ایران و 5+1 نمونه برجسته‌ای از گفتگو به مثابه فرایند است که در نهایت به نتیجه برد ـ برد منتهی گردید. نمونه‌ای که در فضای پرتنش کنونی می‌تواند به مثابه الگویی کار آمد مبتنی بر سود مشترک مورد توجه قرار گیرد. فرایند مذاکرات ایران و قدرت‌های جهانی از این نظر که مبتنی بر رویکرد امتیازگیری طرفین و همگرایی بود از چند زاویه قابل تحلیل است.
1ـ طرفین ذیل فهمی مشترک مبتنی بر سود متقابل به طور مداوم طی مذاکرات در راستای شکل‌یابی مجدد فرایند مذاکره و بازتعریف نقاط پایانی می‌کوشیدند و چه بسا این روند موجب صرف مدت زمان نسبتا طولانی در مذاکرات هسته‌ای ایران گردید.
2ـ با توجه به شرایط بحرانی خاورمیانه جایگزین‌های امنیتی طرفین در حالتی سیال و مبتنی بر ایده مقایسه و مبادله در جریان بود که خود موجب پویایی مذاکرات می‌گردید. چه بسا این ویژگی موجب مطرح گردیدن دیدگاه‌های جدید و نیز بررسی هزینه‌های نو در مناقشه می‌گردید که در نهایت با توجه به شرایط بحرانی خاورمیانه هزینه‌های بن‌بست و مناقشه به طور مجدد بازتعریف می‌گردیدند و بر اساس این بازتعریف‌ها فرایند مذاکره استمرار می‌یافت.
3ـ ثبت بروندادها در هر مرحله از مذاکره مسیری جهت ادامه و استمرار مذاکرات ایجاد می‌نمود. این مهم که بر ایده ثبت شواهد مذاکرات مبتنی بود موجب ایجاد دلگرمی نسبت به ادامه مذاکرات در مسیر مثبت می‌گردید که خود منجر به تکیه بر ایده اعتماد متقابل و بازشکل‌یابی اعتماد متقابل در جریان مذاکرات گردیده بود. چرا که طبیعتاً از بطن بده‌بستان‌ها، امتیازها و مبادله‌ها، فرمول‌ها و چارچوب‌هایی به دست می‌آید که موجب بازتعریف دوره‌ها و عناوین مبادله می‌گردد و چه بسا در برخی موارد شاهد بسط هر چه بیشتر عناوین و دوره‌های مذاکره بوده‌ایم. این رویه را می‌توان در فرایند مذاکرات هسته‌ای ایران مشاهده نمود.
4ـ استمرار مذاکرات به مثابه فرایند نیازمند تبادل اطلاعات و امتیازات است. رویه‌ای که طرفین درگیر در مذاکره به طور دقیق و حساب شده دست به انجام آن می‌زنند. ادامه فرایند مذاکره تا روز اجرای برجام نشان از وجود چنین روندی در مذاکرات هسته‌ای ایران دارد. در عین حال تاکید طرفین بر ارزشمند خواندن دستاوردهای مذکرات هسته‌ای در هر مرحله از توافق نشان از حسن نیت متقابل جهت دستیابی به توافق نهایی و در نتیجه عملی نمودن آن دارد که خود مبتنی بر وجود روابط همکاری‌جویانه میان طرفین مذاکره است.
تصویر پایانی از مذاکره به مثابه فرآیند در خصوص مذاکرات هسته‌ای ایران را می‌توان بر اساس فهم مشترک، داده‌های عینی و داده‌های ذهنی مورد توجه قرار داد. فهم مشترک از مشکل در این مذاکرات راه به سوی ایجاد فضای تعامل مبتنی بر حسن نیت مشترک برد و در نهایت در مراحلی چندگانه منجر به کسب توافق گردید. در گام نخست وجود فهم مشترک از مشکل را می‌توان به مثابه مبنایی مشترک جهت ادامه روند گفتگو در نظر گرفت. توافق‌های چند مرحله‌ای در فرایند مذاکرات هسته‌ای ایران را می‌توان به عنوان داده‌های عینی مورد توجه قرار داد، داده‌هایی که دلگرمی و فضای ذهنی مثبت و نیز اعتماد متقابل را جهت استمرار فرایند مذاکره تقویت می‌نمود. داده‌های عینی در مراحل چندگانه توافق به سوی شکل‌گیری داده‌های ذهنی میان مذاکره‌کنندگان و فضای سیاسی حامی طرفین رهنمون گردید که سرانجام به صورت‌بندی آرای عمومی ملی و بین‌الملل مثبت در خصوص فرایند مذاکرات هسته‌ای ایران انجامید.
فرایند مذاکرات هسته‌ای ایران به عنوان جریان مذاکره و گفتگویی مستمر و پیچیده را می‌توان الگویی شایسته در حل مشکل و بحران‌های منطقه‌ای و بین‌المللی مورد توجه قرار داد. فرایندی که آن را با توجه به عواملی همچون فهم مشترک، سیالیت مفاهیم و هزینه‌ها در عین قصد و پافشاری طرفین جهت ادامه مذاکره در فضایی متغیر و نیز حصول تلقی مثبت نسبت به بروندادها می‌توان ارائه‌گر چهره‌ای مثبت و کارآمد از دیپلماسی در انظار جهانی در نظر گرفت.