چاپ
اتحادیه اروپا و نفوذ انگلیسی
 
محمود جوادی
 
شنبه 19 دی 1394
 
 
 
ازجمله موضوعات اصلی در دستور کار آخرین نشست سران اتحادیه اروپا در سال 2015 میلادی، طرح اصلاح برخی ساختارها و قوانین اتحادیه اروپا ازسوی انگلستان بود. پیش از این، نخست‌وزیر این کشور در نامه‌ای به رئیس شورای اتحادیه اروپا، شرط باقی ماندن انگلستان درون اتحادیه را مذاکره پیرامون چهار حوزه کلان «مدیریت و حکمرانی اقتصادی»، «رقابت‌پذیری اقتصادی»، «حاکمیت ملی و فراملی» و نهایتاً «سیاست‌های مهاجرت اتحادیه اروپا» بیان داشته و ابراز امیدواری کرد که اصلاحات در این چهار حوزه باعث خواهد شد دولت محافظه‌کار انگلستان با تمام توان نسبت به باقی ماندن درون «اتحادیه اروپای اصلاح‌شده» تلاش نماید. بی‌تردید، هجمه‌های رسانه‌ای و لفاظی‌های سیاسی له یا علیه خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا نمی‌تواند این واقعیت را کتمان کند که «اتحادیه بدون انگلیس» و «انگلیس خارج از اتحادیه» موجب انزوا و افول قدرت راهبردی دو طرف خواهد شد، به‌خصوص برای کشوری که به تعبیر نخست‌وزیر آن، «اتحادیه اروپا نه به‌عنوان یک هدف بلکه به‌عنوان ابزاری برای رسیدن به اهداف انگلستان تلقی می‌شود».(1) لذا، مصالحه برخاسته از عقلانیت انگلیسی بیش از هر گزینه دیگری در ماه‌های منتهی به همه‌پرسی قابلیت تحقق دارد. صحت این مدعا را می‌توان در جایگاه کنونی بریتانیا در نظام بین‌الملل و ابزارهای در دسترس برای تأثیرگذاری منطقه‌ای و جهانی آن ملاحظه نمود.
در اثنای مذاکرات انگلیس با اتحادیه اروپا، تحلیل‌های متعددی ازسوی اتاق‌های فکر متنفذ انگلیس با این مضمون که قدرت انگلستان در جهان کاهش یافته، منتشر شده است. برآیند این گزارش‌ها گویای آن است که تأثیرگذاری انگلستان در اثر کاهش قدرت رابطه‌ای این کشور (به‌معنی اعمال مستقیم قدرت یک کشور بر کشورهای دیگر) در حداقل یک دهه اخیر سیر نزولی یافته است. دو عامل کلیدی در شکل‌گیری این روند تأثیر داشته است: نخست، روحیه انزواطلبی در اثر ناکامی در حمله‌های نظامی به عراق (2003) و لیبی (2011) و شکل‌گیری این باور در میان افکار عمومی و بسیاری از نخبگان که انگلستان دیگر برخوردار از آن قدرت سابق نبوده و نمی‌تواند ایفاگر نقش اصلی در تحولات جهانی باشد.(2) حضور حاشیه‌ای در جنگ سوریه، عدم تأثیرگذاری در تحولات اوکراین، مدیریت ناصحیح در بحران مهاجرت به اروپا و انفعال نسبت به تحولات در لیبی نمونه‌هایی از بی‌میلی و انزواطلبی ملت، دولت و پارلمان انگلیس درقبال بحران‌های بین‌المللی است.(3) عامل دوم کاهش قدرت انگلستان مرتبط با کسری شدید بودجه این کشور در اثر بحران اقتصادی سال 2008 است. کاهش قدرت اقتصادی در اثر سیاست‌های ریاضتی و کمبود منابع مالی در چند سال اخیر تأثیر مستقیمی بر ظرفیت‌های دیپلماتیک، دفاعی و امنیتی این کشور به‌جای گذاشته است.(4) قدرت اقتصادی نقش ویژه‌ای در دیگر منابع قدرت انگلیس دارد و به هر میزان که از توانمندی اقتصادی این کشور کاسته شود، ظرفیت‌های انگلستان در دیگر حوزه‌ها دستخوش تغییر و تحول منفی می‌گردد. اشاره صریح نخست‌وزیر انگلستان به وابستگی امنیت ملی این کشور به امنیت اقتصادی در مقدمه سند راهبرد امنیت ملی (2015) مؤید این موضوع است. در شرایطی که مجموع عوامل فوق در کنار چالش‌های نوظهور دیگر باعث افول قدرت و تأثیرگذاری مستقیم انگلستان بر تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی شده، این کشور ازطریق ابزارهای گوناگون (مانند حضور در سطح ساختارهای منطقه‌ای و جهانی) درصدد اعمال غیرمستقیم قدرت و نقش‌آفرینی بین‌المللی برآمده است.
نخست‌وزیر انگلستان در جریان سخنرانی پیرامون آینده رابطه بریتانیا و اتحادیه اروپا در مؤسسه چاتم هاوس، نگاه ابزاری به نهادها و سازمان‌های بین‌المللی همچون شورای امنیت سازمان ملل، صندوق بین‌المللی پول، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و اتحادیه اروپا را در راستای گسترش قدرت و رفاه ملی عنوان کرده است.(5) رویکرد منفعت‌طلبانه بریتانیا به اتحادیه بیانگر این تفکر انگلیسی است که با حضور گسترده، منسجم و فعال در سطح نهادهای تصمیم‌گیر و اجرایی اتحادیه اروپا می‌توان با هزینه سیاسی کمتر و قدرت بین‌المللی بیشتر، اهداف بریتانیا را از کانال این بلوک اقتصادی ـ سیاسی به پیش برد. در کنار اهمیت انواع سیاست‌های اقتصادی ـ تجاری اتحادیه اروپا برای انگلستان، «سیاست خارجی و امنیتی مشترک» و «سیاست امنیتی و دفاعی مشترک» اتحادیه اروپا ظرفیت‌های گسترده‌ای برای این کشور در سطح مناطق حیاتی جهان مانند خاورمیانه و شمال آفریقا به‌وجود آورده است. در همین باره، در سند راهبرد امنیت ملی انگلستان (2015) اشاره شده که انواع تحریم‌ها، مأموریت‌های نظامی و غیرنظامی و حمایت‌های توسعه‌ای اتحادیه اروپا نشان از قدرت این اتحادیه در سطح بین‌الملل دارد؛ لذا با پیشگامی و حضور فعال در برنامه‌های ذیل «سیاست امنیتی و دفاعی مشترک اتحادیه اروپا» مانند تحریم‌های روسیه، حمایت از اوکراین، «عملیات سوفیا» با هدف مقابله با قاچاقچیان انسان در دریای مدیترانه، «عملیات آتلانتا» با هدف مقابله با دزدی دریایی و نظایر آن، انگلستان باید به‌دنبال هدایت برنامه‌های اتحادیه اروپا در راستای اولویت‌های ملی خود باشد.(6)
تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه ایران نمونه بارز تأثیرگذاری انگلستان در قالب ساختار «سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا» است. درحالی‌که درپی گسترش برنامه هسته‌ای ایران، انگلستان به‌شدت دنبال محدودسازی منابع درآمدی جمهوری اسلامی بوده، برخی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا مانند یونان (که نیاز مبرمی به منابع انرژی داشتند)، در آغاز امر با تحریم‌های جدید علیه ایران مخالف نمودند. با این حال، انگلستان در چهارچوب «سیاست خارجی و امنیتی مشترک اتحادیه اروپا» توانست نظر مثبت یونان به اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران را جلب نماید؛ فرایندی که انگلستان خارج از ساختار اتحادیه به‌هیچ‌وجه نمی‌توانست از مکانیسم‌های سیاست خارجی اتحادیه اروپا در اقناع یونان و به‌طور کلی پیشبرد اهداف خود بهره گیرد.(7) نمونه دیگر حضور فعالانه و پیشگام انگلیس در ساختار اتحادیه اروپا مربوط به ساماندهی پناهندگان و مهاجران در اروپاست. نخست‌وزیر انگلستان در جریان آخرین جلسه شورای سران اتحادیه اروپا در تاریخ 27 آذر 1394 (18 دسامبر 2015) اظهار داشت با وجود آنکه سیاست‌های جدید مهاجرت اتحادیه اروپا را اجرا نخواهد کرد، لکن به دو کشور یونان و ایتالیا در ثبت‌نام و انگشت‌نگاری مهاجران و پناهندگان کمک‌های اجرایی کرده است. وی همچنین اظهار داشت این کشور در مقایسه با دیگر کشورهای عضو اتحادیه اروپا، بیشترین همکاری فنی و تخصصی با «اداره اروپایی حمایت از پناهندگی»، به‌عنوان نهاد اصلی اتحادیه اروپا در مدیریت پناهندگان و مهاجران غیرقانونی را داشته است.(8) چند روز پیش از این اظهارنظر نخست‌وزیر، مسئول مستقیم رسیدگی به امور پناهجویان در وزارت کشور انگلستان در پاسخ به پرسش یکی از نمایندگان مجلس عوام درباره بحران مهاجرت در اروپا اظهار داشت که دولت انگلستان در ایجاد سازوکارهایی درون کشورهای عضو در قالب همکاری‌های دوجانبه یا ازطریق نهادهای اتحادیه اروپا، نقش اصلی برای مقابله با بحران مهاجرت را ایفا کرده است. وی در پاسخ خود می‌افزاید که انگلستان بیش از هزار ساعت نفر و بیش از هر عضو دیگری در اتحادیه اروپا در سیاست‌گذاری و اجرای وظایف اداره اروپایی حمایت از پناهندگی مشارکت داشته است.(9)
همزمان با کاهش منابع درآمدی انگلستان که تأثیر مستقیمی بر دیگر منابع قدرت این کشور گذاشته، دولتمردان این کشور سعی کردند با نفوذ در ساختار اتحادیه اروپا و پیشبرد اهداف و اولویت‌های ملی از کانال سیاست‌های اتحادیه اروپا در حوزه‌های گوناگون به‌خصوص سیاست خارجی و سیاست دفاعی ـ امنیتی، اقدام به اعمال تأثیرگذاری غیرمستقیم همسو با منافع ملی انگلیس نمایند. بااین‌حال، براساس گزارش جامع ماه ژوئن مجلس عوام انگلیس که اشاره شده بود خروج انگلستان از اتحادیه اروپا تأثیرات به‌شدت منفی بر سیاست‌های انگلیس و امنیت سرزمینی این کشور می‌گذارد،(10) این سؤال مطرح است که هدف از مذاکره این کشور با اتحادیه اروپا پیرامون اجرای برخی اصلاحات در ساختار و قوانین اتحادیه اروپا چیست؟ به‌طور خلاصه می‌توان اشاره داشت که ماهیت اصلاحات مدنظر دولت انگلیس در حوزه اقتصادی و تمایلات ملی‌گرایانه قرار دارد و دولت این کشور معتقد است که اجرای برخی اصلاحات در تضمین امنیت اقتصادی و حاکمیت ملی انگلستان کمک خواهد کرد. با این حال، دولت کنونی بریتانیا به‌خوبی واقف است که حتی حضور در «اتحادیه اروپای ضعیف» در مقایسه با خروج از آن به تأمین بهتر و کم‌هزینه‌تر منافع ملی و گسترش نفوذ بین‌المللی از کانال اتحادیه اروپا کمک خواهد کرد؛ لذا دولت دیوید کامرون تمایل نخواهد داشت که با اصرار بر طرح‌های اصلاحی، سرنوشت انگلستان را در خارج از مرزهای اتحادیه اروپا رقم زده و امنیت سرزمینی و اقتصادی کشور را به مخاطره اندازد. «مصالحه» کلیدواژه‌ای است که در آینده نزدیک بسیار بیشتر از عبارت «خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا» از زبان مقامات انگلیس و اتحادیه اروپا شنیده خواهد شد.

پی‌نوشت‌ها:

1. Prime Minister's Office, 10 November 2015, Prime Minister's Speech on Europe, at: https://www.gov.uk/government/speeches/prime-ministers-speech-on-europe
2. UK Foreign and Secuirty Policy Working Group, November 2015, Strengthening Britain's Voice in the World, at: https://www.chathamhouse.org/publication/strengthening-britain-s-voice-world
3. LSE Diplomacy Commission, November 2015, Investing for Influence, p. 4, at: http://www.lse.ac.uk/IDEAS/publications/¬reports/pdf/LSE-IDEAS-InvestingforInfluence.pdf
4. Robin Niblett, October 2015, Britain, Europe and the World: Rethinking the UK's Circles of Influence, Reseach Paper, pp. 6-7, Chatham House, at: https://www.chathamhouse.org/publication/britain-europe-and-world-rethinking-uk-circles-influence
5. David Cameron, 10 November 2015, The Future of Britain's Relationship with the European Union, Keynote Speech, Chatham House, at: https://www.chathamhouse.org/event/future-britains-relationship-european-union
6. Cabinet Office, 23 November 2015, National Security Strategy and Strategic Defence and Security Review 2015, Policy Paper, p. 53.
7. Ian Bond, 30 November 2015, Millstone or multiplier? EU foreign policy, Bulletin Issue 105, Center for European Reform, at: http://www.cer.org.uk/publications/archive/bulletin-article/2015/millstone-or-multiplier-eu-foreign-policy
8. 10 Downing Street, 18 December 2015, EU Council: PM Press Conference, at: https://www.gov.uk/government¬/speeches/eu-council-pm-press-conference
9. UK Parliament, 14 December 2015, Written Question - 19113, at: http://www.parliament.uk/business/publications/written-questions-answers-statements/written-question/Commons/2015-12-08/19113
10. Vaughne Miller, 4 June 2015, Exiting the EU: Impact in Key UK Policy Areas, Briefing Paper No. 07213, Library of House of Commons, at: http://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-7213/CBP-7213.pdf