چاپ
بررسی تمدید حضور نظامی آمریکا در افغانستان
 
حسین کبریایی‌زاده
 
شنبه 30 آبان 1394
 
 
اوباما که در کوران مبارزه انتخاباتی، میراث بوش را در افغانستان اسفناک ارزیابی کرده بود وعده داد تا سال 2016، بیش از هزار نیروی نظامی در خاک افغانستان باقی نخواهد ماند که این تعداد نیز نقش اطلاعاتی و حفاظت از سفارت را برعهده خواهند داشت؛ اما به‌تازگی رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرده است به‌منظور کمک به افغانستان، همچنان این کشور بحران‌زده در سال 2016 میزبان ده هزار نیروی آمریکایی خواهد بود که از این تعداد، 5500 نظامی در سال 2017 نیز باقی خواهند ماند.
اینکه الزام یادشده تحقق یک مسئولیت اخلاقی توسط دولت آمریکاست یا در راستای منافع آمریکا در منطقه و جهان قابل درک است، موضوعی است که در سه سطح خرد، بین‌الملل، و کلان قابل بررسی است.
در سطح خرد و در فضای داخلی دو کشور افغانستان و آمریکا، طی سال جاری و سال آینده، تحولاتی درحال وقوع است که مرتبط با تمدید حضور نظامیان آمریکایی است.
در عرصه حیات سیاسی داخلی افغانستان، نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا به‌رغم پیشرفت‌هایی که به‌دست آورده‌اند، درواقع نتوانسته‌اند افراط‌گرایی را بعد از چهارده سال کنترل کنند. دراین‌میان، بهره‌گیری از قدرت نظامی و حتی دیپلماتیک برای سهیم کردن طالبان در قدرت به‌عنوان راه‌حل سیاسی نیز جواب نداد تا این گروه همچنان بزرگ‌ترین چالش آمریکا در افغانستان باشد. طبق آمار سازمان ملل، طالبان و شبکه حقانی 73 درصد تلفات جانی شهروندان افغان را در سال 2015 به‌بار آورده‌اند.(1)
اگرچه در قدرت‌گیری طالبان و گروه‌های وابسته فرازوفرودهایی وجود داشته است، به‌تازگی تصرف قندوز توسط این گروه تندرو نشان داد که چشم‌انداز امنیتی روشنی در سال آینده برای افغانستان وجود ندارد، تا جایی که بنا به گزارش نمایندۀ ویژه سازمان ملل در افغانستان (UNAMA) طی سه ماه اول سال 2015، آمار تلفات جانی شهروندان درمقایسه با مدت مشابه سال قبل هشت درصد رشد داشته است. این آمار برای پنج ماه اول سال رشد خیره‌کننده هفتاد درصدی را نشان می‌دهد.(2)
در عرصه سیاسی نیز شرایط برای افغانستان ناآرام چندان مطلوب نیست، همچنان که شاهد بودیم انتخابات ریاست‌جمهوری افغانستان در سال 2014 با حاشیه‌های بسیاری توأم بود و درنهایت نیز دولت وحدت ملی شکل گرفت تا مشکلات ساختاری دولت در انشقاق سیاسی و عدم انسجام اجتماعی و تقویت مرزبندی قومی نمود یابد. این امر تأثیر بلافصلی در قدرت‌گیری مجدد افراطیون ازجمله طالبان و شبکه حقانی داشت. تأثیر انتقال سیاسی نامطمئن یادشده به حدی بود که وزیر داخلی افغانستان با اشاره به افزایش میزان ناامنی در این کشور اعلام کرد یازده ایالت افغانستان با سطح تهدید بالا روبه‌رو هستند و بیش از نه ایالت سطح تهدید امنیتی متوسط را تجربه می‌کنند.(3)
واضح است این سطح از ناامنی در خاک افغانستان بعد از دو دهه از حضور نیروهای ائتلاف تا حد زیادی متوجه نقص انتقال تجارب نظامی ائتلاف به رهبری آمریکاست که برمبنای نظام آموزشی بومی صحیحی شکل نگرفته است و ازاین‌جهت، نیروهای امنیتی و پلیس افغان با مشکلات عمده‌ای در توان لجستیکی، پشتیبانی هوایی، و عملیات شناسایی در کنار مشکلات مالی مواجهند.
اما همانطور که بارنت روبین، کارشناس برجسته امور افغانستان و مشاور ارشد پیشین نماینده ویژه دولت آمریکا در پاکستان و افغانستان می‌گوید، نیروهای مسلح افغان کمبودهای زیادی دارند که البته بزرگ‌ترین آنها کمبود تکنیکی در ارتش نیست، بلکه دولت ضعیف و ورشکسته‌ای است که نتوانسته ارتش مقتدری داشته باشد تا وقتی کشمکش سیاسی دولت را فلج می‌کند و جلوی کارکرد نهادهای کشور را برمبنای قانون اساسی می‌گیرد، نیروهای امنیتی و دفاعی کشور قدرتی نداشته باشند.
در سطح منطقه‌ای، شرایط برای افغانستان و نقاط پیرامونی آن چندان مطلوب نیست. مذاکرات افغان‌ها با مقامات پاکستانی برای سروسامان دادن به مرزهای شمالی این کشور و ایجاد محدودیت و کنترل بیشتر در منطقه وزیرستان هنوز بی‌پاسخ مانده است.
در منطقه خاورمیانه نیز با قدرت‌گیری داعش در عراق و سوریه شاهد تنش‌های قومی قبیله‌ای در منطقه و تسری آن به افغانستان بوده‌ایم. با تغییر شرایط جنگ در سوریه و عراق و مشارکت نظامی روسیه در سوریه، خطر حضور داعش در افغانستان احساس می‌شد. این کشور بحران‌زده که با مشکل نبودِ حاکمیت فراگیر روبه‌روست، از نگاه سران داعش دور نمانده است، تا جایی که ادنانی، سخنگوی گروه خلافت اسلامی، از تشکیل شورای خراسان (شامل: شرق ایران، افغانستان، ترکمنستان، و غرب پاکستان) خبر داده است.
دراین‌راستا، اشرف غنی احمدزی در کنفرانس امنیتی مونیخ در 8 فوریه، خواستار جلب‌توجه جامعه جهانی به تغییر مرکز ثقل فعالیت گروه‌های جهادی از جهان عرب به آسیای مرکزی و به‌ویژه افغانستان شد. وی کوچ عوامل تندروی جهادی بخصوص عناصر داعش را سبب جنگ داخلی میان گروه‌های تندرو و تهدیدی برای حیات سیاسی این کشور و جهان دانست.
این درحالی است که حس انتقام‌جویی این گروه خشونت‌طلب از حملات روسیه به مواضع آنها در سوریه، افغانستان را به مأمن و دروازه ورود این جریان به آسیای مرکزی و حیاط‌خلوت روس‌ها تبدیل خواهد کرد.
در سطح کلان، رقابت بازیگرانی بین‌المللی مانند روسیه و آمریکا قابل تأمل است. کرزای در دورۀ ریاست‌جمهوری‌اش به مدت دو سال از امضای موافقتنامه امنیتی میان کابل و واشنگتن (SOFA) امتناع کرد. رئیس‌جمهور پیشین افغانستان درنظر داشت با طراحی استراتژی مناسب و رد موافقتنامه امنیتی از پتانسیل چین و روسیه به‌عنوان بازیگران ذی‌نفوذ و آشنا به منطقه آسیای مرکزی برای مبارزه با افراط‌گرایی و امنیت‌سازی بهره ببرد؛ اما اصرار آمریکا و امضای توافق توسط اشرف غنی سبب شد فرایند امنیت‌سازی در افغانستان با خودخواهی یکجانبه و ناقص صورت گیرد.(4)
هرچند این موازنه امکان تحقق نیافت، روس‌ها درپی حمله به مواضع داعش در سوریه و حتی پیشتر از آن، این‌بار حق به‌جانب، افغانستان را مقصد عوامل داعش برای ورود به حیاط‌خلوت خود می‌داند، تاجایی‌که چندی قبل پوتین با فرستادن کوباکوف، نماینده ویژه خود به افغانستان، عمق نگرانی خود را به مقامات افغان انتقال داد. کوباکوف در این سفر از وجود هزاران جنگ‌طلب تندرو در مرزهای ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان خبر داد که استعداد جذب در گروه داعش را دارند. وی با طرح این موضوع که مبارزه با تروریسم به شکل کنونی ناکارآمد است و لذا با این اعتقاد که توان محدود کردن افراط‌گرایی مدرن به دلیل ایدئولوژی جذاب، انعطاف و چابکی سازمانی توسط نیروهای ائتلاف وجود ندارد، از عزم راسخ مسکو برای دخالت در فرایند مبارزه با تروریسم و رقابت با واشنگتن با استفاده از قواعد بازی غرب خبر می‌دهد. این سیگنال‌ها حاکی از آن است که احتمالاً روسیه بعد از سوریه، همآوردی جدیدی را با آمریکا در خاک افغاستان با کارت بازی مبارزه با تروریسم آغاز خواهد کرد.
درمجموع، هرچند تمدید حضور نیروهای نظامی آمریکا و ائتلاف می‌تواند واشنگتن و غرب را در مظان ناکارآمدی در مبارزه با تروریسم قرار ‌دهد، تدقیق در سطوح تحلیل سه‌گانه یادشده مبین آن است که سیاست عرصه تصمیم‌های عقلانی برای کسب بیشترین منفعت سیاسی با کمترین هزینه است. مشخصاً هزینه‌های پرستیژی تصمیم اوباما درقبال منافع کوتاه‌مدت و بلندمدت تمدید حضور در سطوح یادشده اندک و دارای توجیه سیاسی است.

1) UNAMA, Press Release,” April 12, 2015. See also, UNAMA, Afghanistan: Annual Report 2014 - Protection of Civilians in Armed Conflict, February 2015,
2) The United Nations Assistance Mission in Afghanistan (UNAMA), “Press Release: Latest UNAMA Figures Show Continuing Record High Civilian Casualties,” April 12, 2015, http://unama.unmissions.org/Default.aspx?tabid=12254&ctl=Details&mid=15756&ItemID=38675&language=en-US. See also, Sudarsan Raghavan, “Foreign Fighters Are Spilling into Afghanistan, Helping the Taliban,” Washington Post, April 15, 2015.
3) Ibid
4) Vanda Felbab-Brown, Blood and hope in Afghanistan, A June 2015 update, http://www.brookings.edu/research/papers/2015/05/26-isis-taliban-afghanistan-felbabbrown