چاپ

امنیت منطقه‌ای در خاورمیانه

در سرتاسر قرن بیستم، خاورمیانه همواره منطقه‌ای آکنده از منازعات بی‌وقفه بود که توجه جهانی را به خود جلب کرد. تا آنجا که تحولات جاری در منازعۀ میان فلسطین و رژیم صهیونیستی و همچنین عراق و سوریه نشان می‌دهد، نمی‌توان اهمیت ناامنی‌های خاورمیانه برای سیاست جهانی را نادیده گرفت.

نگاهی تطبیقی به سیاست خارجی قدرت‌های بزرگ (تأثیرات داخلی و بین‌المللی بر رفتار دولت)

تحولات جاری در نظام بین‏الملل، از جنگ‏های داخلی در آفریقا گرفته تا مذاکرات دشوار هسته‏ای جمهوری اسلامی ایران با قدرت‏های بزرگ جهان و ظهور گروه تروریستی موسوم به داعش در منطقة خاورمیانه و دراین‌میان، چگونگی بازیگری دولت‏ها نشان از آن دارد که امروزه کشورها بیش از هر زمان دیگری باید به سیاست‏گذاری خارجی اهمیت بدهند. در صحنة بین‏المللی، هر کدام از کشورها درپی تأمین منافع ملی خود هستند و لذا شیوۀ سیاست‏گذاری خارجی و تعامل با جهان بیرون بسیار مهم است.

قدرت نرم ایران در آسیای مرکزی و قفقاز

مناطق آسیای مرکزی و قفقاز ـ که اصطلاحاً «اوراسیا» هم خوانده می‌شوند ـ کانون‌های بلافصل حوزه فرهنگ و تمدن ایرانی به شمار می‌آیند. پیوندهای دیرین و گسست‌ناپذیر مردمان این مناطق با فرهنگ و تمدن ایرانی در ابعاد دینی و مذهبی، زبان و ادبیات، موسیقی، هنر، معماری، فرهنگ عمومی و سبک زندگی به گونه‌ای است که حتی تجزیه سیاسی از ایران در دوره تزارها و بعدها سلطه کمونیسم و ایران‌ستیزی هفتاد ساله در دوران اتحاد جماهیر شوروی نیز به رغم ضربات سنگین وارده نتوانست انقطاع با ایران را رقم زند.

چشم‌انداز هم‌گرایی در اتحادیه اروپا و روابط آن با جمهوری اسلامی ایران

روند هم‌گرایی اروپایی از زمان شکل‌گیری جامعه ذغال و فولاد تاکنون به‌طور مستمر ادامه داشته، به‌طوری که اتحادیه اروپا پیوسته بر شمار اعضا و حوزه جغرافیایی خود افزوده و تا آنجا که توانسته دامنه صلاحیت‌های خود را گسترش داده است. همان‌طور که هم‌زمان با ایجاد و شکل‌گیری هر سازه اعم از فیزیکی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی یک پرسش اساسی درباره استحکام و میزان دوام و استمرار آن و نیز قابلیت توسعه آن در آینده مطرح می‌شود، اتحادیه اروپا نیز به‌عنوان یک سازه اقتصادی و سیاسی همیشه با پرسش درباره میزان استحکام و توسعه آینده آن مواجه بوده است.
 
منطقۀ خاورمیانه و خلیج فارس، از مهم‌ترین مناطقی است که تمرکز و توجه بازیگران بین‌المللی را به خود جلب کرده است. موقعیت ژئوپلیتیک، ژئواستراتژیک، ذخایر عظیم نفت و گاز، و قرار گرفتن مهم‌ترین معبر انتقال انرژی به سایر نقاط دنیا در خلیج فارس، از مهم‌ترین عواملی است که به این منطقه اهمیت مضاعفی بخشیده است. نظر به این اهمیت، هرکدام از بازیگران و سازما‌ن‌های بین‌المللی منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، برای توسعۀ نفوذ و حضور در خاورمیانه و خلیج فارس، به رقابت پرداخته و درصدد دستیابی به منافع و اهداف خاص خود در منطقه هستند.

تغییر و تحولات شگرف جهانی در عصر ارتباطات و اطلاعات که موجب افزایش بی‌سابقة پیوندها و تعاملات کنشگران گوناگون دولتی و غیردولتی در گستره‌ای به وسعت کل سیارة مسکون شده است، و نیز رواج ایدة تکثرگرایی فرهنگی و ضرورت حاکم بودن فضای چندصدایی در محیط بین‌الملل برای جلوگیری از سیطرة یک فرهنگ، دیدگاه یا تفکر خاص، دولت‌ها را به بازنگری در رویکردها و رویه‌های پیشین خود واداشته است که انعکاس آن را به‌وضوح می‌توان در رشد چشمگیر دیپلماسی عمومی مشاهده کرد.
 
به جرأت می‌توان گفت اندیشکده‌ها یکی از پدیده‌های عصر جدید هستند. هرچند سابقة تأسیس آنها به دهه‌های گذشته بازمی‌گردد، اما به‌لحاظ گسترش، تأثیرگذاری، تنوع، گستردگی موضوعی، فرارسی و غیره، اندیشکده‌ها در سال‌های اخیر اهمیت چشمگیر و بی‌بدیلی یافته و در تمام سطوح سیاست به ایفای نقش پرداخته‌اند. اگر اندیشکده‌ را بتوان سازمانی نامید که در کار آفرینش، بسته‌بندی مجدد و فروش ایده‌ها به تصمیم‌سازان و افکار عمومی می‌باشد، آنگاه مهم‌ترین هدف هر اندیشکده رسیدن به تأثیرگذاری است.

یکی از ویژگی‌های برجستة دوران جدید موسوم به عصر جهانی شدن، افزایش روزافزون اهمیت «قدرت نرم» در روابط بین‌المللی است. قدرت نرم عبارت است از: توانایی تأثیرگذاری بر اندیشه‌ها، ترجیحات و رفتار دیگران بدون استفاده از ابزار زور و تطمیع است. در صحنة سیاست بین‌الملل استفادة مناسب، بجا و درازمدت از ابزارهای قدرت نرم می‌تواند با تأثیرگذاری بر سایر ملت‌ها و دولت‌ها به تأمین و توسعة منافع ملی هر کشور به‌صورت جذاب، کم‌هزینه و ماندگار کمک کند.

سازمان‌های اطلاعاتی: چهارچوبی برای تحلیل

جمهوری اسلامی ایران در منطقه‌ای پررقیب، نابسامان از لحاظ ترتیبات امنیتی، جولانگاه بازیگران فرامنطقه‌ای و به‌شدت مناقشه‌آمیز قرار دارد. منطقة آسیای جنوب غربی، فقط در چهار دهة گذشته، شاهد دست‌کم یک مناقشة مستمر (بین رژیم صهیونیستی و جهان اسلام) و چهار جنگ تمام‌عیار بوده است. مناقشه‌های مقطعی بین‌دولتی و مناقشه‌های درون‌سرزمینی متعدد (مانند: بحران‌های سوریه، عراق، لبنان، و مصر) نیز ابهام، تردید و پیچیدگی سیاست‌گذاری را برای کنش‌گران فعال در این منطقه صدچندان می‌کند، به‌گونه‌ای‌که می‌توان گفت آسیای جنوب غربی درحال‌حاضر پرابهام‌ترین و غیرقابل‌پیش‌بینی‌ترین منطقة راهبردی در جهان است.